Türkiye’de Bilgisayar, Bilişim ve Kamu Bilgi Sistemlerinin Tarihi: IBM 650’den KaraNET, PolNet ve e-Devlet’e

Türkiye’de bilgisayar ve bilişim tarihini tek bir “başlangıç” tarihiyle açıklamak yanıltıcıdır. Elektronik bilgisayardan önce mekanize veri işleme vardı; ardından merkezi elektronik hesaplama, bilimsel hesaplama, bilgisayar mühendisliği eğitimi, akademik ağlar, kurumsal kapalı ağlar, Internet ve bütünleşik kamu bilgi sistemleri gelişti. Bu nedenle “ilk bilgisayar”, “ilk bilgi işlem”, “ilk uluslararası ağ bağlantısı”, “ilk Internet bağlantısı” ve “ilk web sunucusu” aynı olayı ifade etmez.

Türkiye’de bilişimin kurumsal gelişimi kamu kurumları, üniversiteler, güvenlik ve savunma altyapıları ile ulusal bilgi sistemleri üzerinden izlenebilir. Akademik çalışmalar, yüksek lisans tezleri, TBMM kayıtları ve kurumsal tarihçeler bu gelişimin farklı aşamalarını belgelendirir. KaraNET’in 2003 itibarıyla web tabanlı kurumsal uygulamaları barındırdığı akademik kaynaklarda kayıtlıdır; kesin devreye alma tarihi ise incelenen kamuya açık kurumsal belgelerde yer almamaktadır [3], [4].

Bilgi İşlem Bilgisayardan Önce Başladı

Türkiye’de bilgi işlemin tarihi elektronik bilgisayardan daha eskidir. TBMM’de 1984 yılında yayımlanan Kamu Kurumlarında Bilgisayar Kullanımı başlıklı çalışmada, bilgi işlemin mekanizasyonunun 1934 yılında T.C. Ziraat Bankasında delikli kart sistemine göre çalışan büro makinelerinin kullanılmasıyla başladığı belirtilmektedir [5].

Delikli kart tabanlı makineler veri kaydetme, sıralama, sınıflandırma, sayma ve tablolama gibi kurumsal işlemleri mekanikleştiriyordu. Bunlar, sonraki elektronik ve genel amaçlı bilgisayarlardan farklı bir teknoloji evresini temsil ediyordu. Kurumsal bilişimdeki temel gereksinim ise bu dönemde de belirgindi: büyük miktardaki kurumsal veriyi güvenilir, tekrar edilebilir ve hızlı biçimde işlemek.

1960: Türkiye’de Kullanılan İlk Elektronik Bilgisayar

Karayolları Genel Müdürlüğü, Türkiye’de bilgisayar kullanımının 1960 yılında hizmete giren IBM 650 Data Processing Machine ile başladığını açıkça kaydetmektedir [6]. KGM arşivindeki tarihsel kayda göre sistem Ağustos 1959’da sipariş edilmiş, yaklaşık bir yıllık üretim sürecinin ardından 30 Eylül 1960’ta Türkiye’ye getirilmiştir [6].

IBM 650 birinci nesil, vakum tüplü ve manyetik tambur bellekli bir sistemdi. KGM’nin verdiği teknik bilgilere göre 2.000 sözcüklük tambur belleğe sahipti; veri girişi delikli kartlarla yapılıyor, sistem dakikada yaklaşık 78.000 toplama-çıkarma ve 5.000 çarpma gerçekleştirebiliyordu [6].

Bu ilk kullanımın bağlamı önemlidir. Türkiye’de elektronik hesaplama, bireysel kullanım veya ofis üretkenliği üzerinden değil; yol, mühendislik, planlama, envanter ve kamu yönetimi problemlerini çözme gereksinimi üzerinden kurumsallaşmaya başladı. Böylece bilgisayar, daha ilk aşamada kamu altyapısının hesaplama kapasitesini artıran bir mühendislik aracı oldu.

1964: Üniversitelerde Bilimsel Hesaplama

İstanbul Teknik Üniversitesinde Elektronik Hesap Bilimleri Enstitüsünün kurulması ve IBM 1620 sisteminin devreye alınması, Türkiye’de bilimsel hesaplamanın kurumsallaşmasındaki temel dönüm noktalarındandır. İTÜ’nün tarihsel kaynaklarında IBM 1620, Türkiye’de bilimsel hesap yapabilen ilk bilgisayar sistemi olarak tanımlanmaktadır [7].

ODTÜ Bilgisayar Merkezi ise 1964 yılında kuruldu. Bölüm ve bilgi işlem altyapısı daha sonraki yıllarda yalnız kullanıcı hizmeti vermekle kalmadı; bilgisayar bilimi eğitimi, ağ teknolojileri ve Internet’in Türkiye’ye gelişi açısından da kurucu roller üstlendi [9], [12].

Bu dönem, bilgisayar kullanımının “makine işletmekten” daha geniş bir disipline dönüşmesini sağladı. Bilimsel hesaplama; problemi matematiksel olarak modelleme, algoritma geliştirme, programlama, veri hazırlama ve sonuçları doğrulama süreçlerini bir araya getiriyordu. Bugünkü Bilgisayar Mühendisliğine Giriş perspektifinden bakıldığında bu, donanım ile algoritma arasındaki ilişkinin akademik olarak kurumsallaşmaya başladığı dönemdi.

“Bilgisayar” Sözcüğü ve Mesleğin Kurumsallaşması

Prof. Dr. Aydın Köksal’ın birincil anlatımına göre “bilgisayar” sözcüğü kamu yazışmalarında ilk kez 1969’da Hacettepe Üniversitesi adına kullanıldı. Köksal, “Hacettepe Üniversitesi’ne bir Bilgisayar Sistemi kiralanacaktır” duyurusunu sözcüğün erken kurumsal kullanımı olarak aktarmaktadır [10].

Hacettepe Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü kendi tarihçesinde 1971 yılında Hacettepe Enformatik Enstitüsüne bağlı bir bölüm olarak kurulduğunu ve 1977’de Bilgisayar Mühendisliği lisans eğitimi vermeye başlayan ilk iki bölümden biri olduğunu belirtmektedir [8]. ODTÜ ise bölümün temellerini 1967’de diğer akademik birimlere bilgisayar bilimleri dersi veren bir servis bölümüne dayandırmakta; 1977’de “Bilgisayar Mühendisliği Bölümü” adıyla Mühendislik Fakültesine katıldığını kaydetmektedir [9].

Köksal’ın tarihsel anlatımında Hacettepe’de Bilgisayar Bilimleri Mühendisliği alanındaki ilk doktora programının 1973’te tanımlandığı, ilk sekiz doktora öğrencisinin 1974 Eylülünde eğitime başladığı ve 1977’de Hacettepe ile ODTÜ’nün lisans öğrencisi kabul etmeye başladığı belirtilmektedir [10].

Dolayısıyla “Türkiye’de ilk Bilgisayar Mühendisliği” ifadesini tek bir tarihe indirgemek yerine farklı kurumsallaşma katmanlarını ayırmak daha doğrudur:

• 1960’lar: bilgisayar merkezleri ve bilimsel hesaplama,
• 1967-1971: bilgisayar biliminin akademik yapılanması,
• 1973-1974: Türkiye’de doktora eğitiminin başlaması,
• 1977: Hacettepe ve ODTÜ’de Bilgisayar Mühendisliği lisans eğitiminin başlaması.

Elektronik Hesap Merkezlerinden Bilgisayar Mühendisliği Lisansına

Kuşcu, Çetiner ve Gökmen'in 2013 tarihli akademik araştırması, Türkiye'de bilgisayar mühendisliğinin doğuşunu üniversitelerdeki elektronik hesap merkezleriyle ilişkilendirir [26]. Çalışmaya göre ODTÜ'de 1967'de “Elektronik Hesap Bilimleri Bölümü” kurulmuş, 1971–1972 akademik yılında lisansüstü eğitim başlamış ve 1977–1978'de bilgisayar mühendisliği lisans eğitimi açılmıştır. Araştırma 1981'de ODTÜ'nün ilk mezun grubunda 16 bilgisayar mühendisi bulunduğunu aktarır [26]. Bu sayı, ODTÜ Bilgisayar Mühendisliği bölümünün 1981 yılındaki ilk mezun grubuna ilişkindir.

Aynı araştırmada Hacettepe'nin 1971'deki Enformatik Enstitüsü geçmişi ve 1977 lisans eğitimi, Ege Üniversitesi için 1970 tarihli Elektronik Hesap Merkezi, İTÜ için elektrik-elektronik ve kontrol alanlarından gelişen bilgisayar mühendisliği yapılanması özetlenir [26]. Buradaki tarihsel ayrım önemlidir: bilgisayar merkezi, kurumsal hesaplama hizmetidir; akademik bölüm, bilimsel araştırma ve öğretim örgütlenmesidir; lisans programı, belirli bir mühendislik yeterliliği kazandırır. Aynı kurumda bu üç aşama farklı yıllarda oluşabilir.

Araştırmanın 1982–2011 mezun tabloları, bilgisayar mühendisliğine yönelik eğitim kapasitesinin tarihsel artışını incelemeye yarar; ancak 2013'te yayımlanan istatistikler güncel kontenjan veya akademik kadro bilgisi olarak aktarılmamalıdır. Meslek ve mühendislik eğitiminin daha geniş tarihsel bağlamı Türk Mühendislik Tarihi incelemesinde ele alınmıştır.

1986: Internet’ten Önce Uluslararası Akademik Ağ

Türkiye’nin uluslararası bilgisayar ağlarına katılımı Internet’ten önce başladı. Ege Üniversitesinin kurumsal “İlkler” kaydına göre Ege Üniversitesi 21 Kasım 1986’da EARN’e bağlandı ve diğer üniversiteler başlangıçta Ege Üniversitesi üzerinden bu akademik ağa erişti [11].

EARN/BITNET, dönemin akademik iletişim ihtiyaçlarına yönelik ayrı bir ağ ekosistemiydi. Türkiye’nin TCP/IP tabanlı sürekli İnternet bağlantısı ise 1993 yılında ODTÜ üzerinden gerçekleştirildi.

Bu ayrım, Bilgisayar Ağları açısından önemlidir: bir kurumun uluslararası bilgisayar ağına bağlı olması, teknik olarak onun Internet’e bağlı olduğu anlamına gelmez. Kullanılan protokol ailesi, ağlar arası yönlendirme modeli ve hizmet katmanları farklı olabilir.

1990-1993: .tr, Deneysel Internet ve Sürekli Bağlantı

IANA kayıtlarına göre Türkiye’nin ülke kodlu üst düzey alan adı .tr için kayıt tarihi 17 Eylül 1990’dır [13]. Alan adı altyapısı, fiziksel bağlantıdan ayrı fakat Internet’in kurumsal ölçeklenmesi için zorunlu bir katmandır.

ODTÜ Bilgi İşlem Daire Başkanlığı tarihçesine göre 1992’de ODTÜ’den Hollanda’ya X.25 üzerinden ilk deneysel Internet bağlantısı gerçekleştirildi. 1993 Nisanında ise Ankara’daki ODTÜ ile Washington’daki NSFNET arasında 64 Kbps kiralık hat kuruldu; ODTÜ’nün İngilizce tarihçesi bu bağlantının ülkeye hizmet verdiğini belirtmektedir [12].

Türkiye’nin Internet tarihini bu nedenle üç ayrı aşamada okumak daha sağlıklıdır:

1. 1986: EARN/BITNET akademik ağ bağlantısı [11],
2. 1992: X.25 üzerinden deneysel Internet bağlantısı [12],
3. 1993: NSFNET’e 64 Kbps sürekli bağlantı [12].

Dünya ölçeğindeki ARPANET, paket anahtarlama ve TCP/IP geçişinin tarihsel bağlamı için ARPANET yazısına ayrıca bakılabilir.

Türkiye’nin İlk Web Sunucusu ve Web Sitesi

Internet ile World Wide Web aynı teknoloji değildir. Internet, ağlar arası iletişim altyapısıdır; Web ise bu altyapı üzerinde HTTP, URL ve HTML gibi bileşenlerle çalışan bir uygulama katmanıdır.

ODTÜ Bilgi İşlem Daire Başkanlığının “Bilişimde Öncü Çalışmalar” kaydı, **.tr alanında çalışan ilk web sunucusu ve ilk web sitesinin ODTÜ Bilgisayar Merkezinde kurulduğunu** belirtmektedir [14]. ODTÜ tarihsel kayıtlarında bu hizmet METU-CWIS adıyla görülmektedir [12], [14].

Bu nedenle “Türkiye 1993’te Internet’e bağlandı” ifadesi ile “Türkiye’de ilk web sunucusu kuruldu” ifadesini tek olay gibi kullanmamak gerekir. İlki network connectivity, ikincisi ise bu bağlantı üzerinde HTTP/Web hizmeti sağlayan bir uygulama servisinin devreye alınmasıdır.

1996-1997: ULAKBİM ve ULAKNET

TÜBİTAK ULAKBİM, 1 Haziran 1996’da resmen faaliyete geçti. Kurumun tarihçesine göre ULAKNET, 1997’de 34 Mbps kapasiteli ATM tabanlı omurga ile üniversiteleri ve araştırma kurumlarını bağlayan ulusal akademik ağ olarak devreye alındı [15].

Bu gelişme, tek tek üniversitelerin gateway ve bağlantı çözümlerinden ulusal akademik ağ mimarisine geçişi temsil eder. Aynı dönem ODTÜ’de IBM SP2 sisteminin Türkiye’den TOP500 listesine giren ilk süper bilgisayar olarak 376. sırada yer alması, ağ altyapısıyla yüksek başarımlı hesaplama kapasitesinin birlikte geliştiğini göstermektedir [12].

Kamu Bilişiminde Ağ Dönemi: Haberleşme Ana Planı, TUENA ve KamuNet

Ekteki PolNet tezi, Türk kamu yönetiminde BİT kullanımının 1980’lerde sistematik politika konusu hâline gelmesini 1983-1993 Haberleşme Ana Planı ile ilişkilendirmektedir [1]. Tezde, 1983’ten itibaren sayısal haberleşmeye geçişin ulusal kalkınma, güvenlik, savunma ve uluslararası ilişkiler bakımından önemsendiği; 1990’larda ise Internet, TUENA, ULAKBİM ve KamuNet gibi başlıkların kamu bilişiminin ortak gündemine girdiği anlatılmaktadır [1].

1997’de Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu kararlarında Ulusal Enformasyon Altyapısı Ana Planı (TUENA), ULAKBİM ve elektronik ticaret ağı gibi projeler öne çıktı; KamuNet ise kamu kurumlarının kendi içlerinde ve birbirleriyle ağ teknolojileri üzerinden oluşturacağı bir “bilgi anayolu” fikriyle ele alındı [1]. 1998/13 sayılı Başbakanlık Genelgesiyle Kamu Net Üst Kurulu ve Teknik Kurulu yapılanması da bu koordinasyon arayışının kurumsal ifadesiydi [1].

Bu aşamada sorun artık “kurumda bilgisayar var mı?” sorusu değildi. Asıl problem:

dağıtık kamu birimlerinin nasıl bağlanacağı, verinin hangi kurumda tutulacağı, kimlik ve yetkinin nasıl yönetileceği, mükerrer veri ve yazılımların nasıl azaltılacağı ve kurumlar arası işlemlerin nasıl elektronikleştirileceği idi.

Türk Silahlı Kuvvetlerinde Haberleşmeden Bilgi Sistemlerine

Askerî bilişim, sivil kamu bilişiminden farklı olarak başından itibaren haberleşme, güvenlik, dayanıklılık, yetkilendirme ve komuta-kontrol gereksinimleriyle birlikte ele alınmıştır. Stratejik haberleşme, taktik saha haberleşmesi, yerel ağ ve kurumsal intranet farklı teknik gereksinimlere sahip katmanlar olarak gelişti.

MEBS Geleneği

Kara Kuvvetleri Komutanlığının resmî tarihçesine göre bugünkü Muhabere Elektronik Bilgi Sistemler (MEBS) Okulu ve Eğitim Merkezi Komutanlığının kökeni 1 Eylül 1926’da kurulan Fen Tatbikat Okuluna uzanır. Kurum 1948’de Muhabere Okul Komutanlığı, 1961’de Muhabere Okulu ve Eğitim Merkezi Komutanlığı, 1994’te ise Muhabere Elektronik Bilgi Sistemler Okulu ve Eğitim Merkezi Komutanlığı adını aldı [16].

1994’te kurumsal adın içine “Bilgi Sistemler” ifadesinin girmesi, askerî haberleşme disiplininin veri ve bilgi sistemleriyle bütünleşmesinin kurumsal tarih açısından görünür göstergelerinden biridir.

KaraNET ve TSKNET

KaraNET hakkında açık kaynaklarda çok sayıda ikincil ve birbirini tekrar eden anlatım bulunmasına karşın, akademik kanıt daha sınırlı ve daha değerlidir.

Şenol Çakır’ın 2003 tarihli İTÜ Savunma Teknolojileri yüksek lisans tezi, geliştirilen web tabanlı uzman sistemin “K.K.K. kapalı alan ağında (KaraNet)” çalışacağını açıkça belirtmektedir [3]. Tez, KaraNET üzerinde elektronik form, tarayıcı tabanlı kullanıcı arayüzü ve veritabanı kullanan kurumsal bir uygulama tasarlamaktadır. Bu kaynak, KaraNET’in en geç 2003 itibarıyla yalnız fiziksel haberleşme bağlantısı değil, web tabanlı kurumsal uygulamaların çalışabildiği bir intranet olduğunu doğrudan göstermektedir [3].

Cem Çerkezoğlu’nun 2006 tarihli Sakarya Üniversitesi yüksek lisans tezinde ise Kara Kuvvetleri Komutanlığındaki uzaktan eğitimin “TSKNET-KaraNET” özel iç ağ bağlantısı üzerinden dağıtıldığı aktarılmaktadır [4]. Böylece KaraNET’in yalnız mesaj veya dosya aktarımı için değil, kurumsal eğitim ve bilgi hizmetleri için de kullanılan bir kapalı ağ olduğu akademik olarak doğrulanmaktadır.

Şenol Çakır’ın 2003 tarihli yüksek lisans tezi, KaraNET’in bu tarihte Kara Kuvvetleri Komutanlığında web tabanlı kurumsal uygulamalar için kullanıldığını belgelendirir [3]. İncelenen kamuya açık kurumsal kaynaklarda ağın kesin kuruluş veya devreye alma tarihi belirtilmemektedir.

KaraNET, 2003 tarihli tezde K.K.K. kapalı alan ağı adıyla açıklanmaktadır; KaraNET bu bağlamda Kara Kuvvetleri Komutanlığının kurumsal iç ağını ifade eden addır. TSKNET ise 2006 tarihli tezde KaraNET ile birlikte geçen askerî özel ağ adıdır. Bu iki ad için kamuya açık birincil teknik belgelerde onaylanmış ve tek biçimli İngilizce uzun ad tespit edilmediğinden, İngilizce notta Türkçe özel ağ adları korunmuştur. [3, 4]

Kapalı ağ, yalnız kurumun dış İnternet ile bağlantısının kesilmesi değildir. Kurumsal kullanıcı kimliği, adresleme, ad çözümleme, uygulama sunucusu, erişim yetkisi ve bakım yönetimi aynı işletim alanının parçalarıdır. Tezlerde belgelenen web tabanlı uzman sistem ile uzaktan eğitim örnekleri, KaraNET'in farklı uygulamaları taşıyan bir hizmet ağı olduğunu gösterir; ağın bugünkü topolojisine ilişkin bir çıkarım yapılmaz. [3, 4]

TAFICS: Stratejik Haberleşme Katmanı

TAFICS, KaraNET ile aynı sistem değildir. TÜBİTAK BİLGEM kurumsal kronolojisinde 7 Mart 1997’de “TAFICS Kripto Sistemi Geliştirme Projesi”nin Millî Savunma Bakanlığı ile imzalandığı kayıtlıdır [17].

TAFICS’in tarihsel önemi, stratejik seviyedeki askerî haberleşme altyapısının güvenli ve bütünleşik yapıda ele alınmasıdır. KaraNET kurumsal bilgi/intranet bağlamında değerlendirilirken TAFICS stratejik haberleşme katmanında konumlanır.

TAFICS, resmî İngilizce kullanımda Turkish Armed Forces Integrated Communications System, Türkçede Türk Silahlı Kuvvetleri Entegre Muhabere Sistemi olarak adlandırılır. Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı, sistemi kuvvet unsurları ile komuta kademeleri arasında bütünleşik haberleşme sağlayan stratejik altyapı olarak tanımlar. ASELSAN'ın TAYAS teknik broşüründe İngilizce tekil Communication System biçimi de görülür; iki yazım aynı TAFICS adını belirtir. [30, 32]

TÜBİTAK BİLGEM'in 1997 tarihli kripto geliştirme proje kaydı, TAFICS kapsamındaki güvenli haberleşme çalışmasının zaman bakımından doğrulanabilir bir bileşenidir. TAFICS'in stratejik ağ olarak anılması, herhangi bir dönemdeki taşıyıcı teknolojinin, şifreleme yönteminin veya fiziksel bağlantı topolojisinin kamuya açık kaynaklardan çıkarılabileceği anlamına gelmez. Mühendislik düzeyinde açıklanabilen işlevler; uzak birimler arasında ses/veri taşınması, ağlar arasında servis bütünlüğü ve güvenli haberleşme gereksinimleridir. [17, 30]

TASMUS: Taktik Saha Haberleşmesi

ASELSAN’ın tarihsel teknik yayınında birinci nesil TASMUS çalışmalarının 1990’lı yıllarda başladığı, ilk sözleşmenin 1996’da imzalandığı ve teslimatların 2000’de başlayarak 2005’e kadar sürdüğü belirtilmektedir [18].

TASMUS, taktik sahada sensörler, komuta merkezleri, bilgisayarlar ve diğer unsurlar arasında hızlı ve güvenilir sayısal veri iletişimi gereksinimine cevap veren bir haberleşme sistemidir. TAFICS stratejik, TASMUS ise taktik haberleşme altyapısının parçasıydı.

TASMUS, Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı ve ASELSAN kaynaklarında Taktik Saha Muhabere Sistemi; İngilizce ASELSAN yayınlarında Tactical Area Communication System adıyla geçer. Sabit stratejik omurgaya karşılık taktik sahadaki birlikler ve komuta unsurları arasında ses, veri ve görüntü haberleşmesinin sürdürülmesine yöneliktir. [18, 31, 33]

Taktik ağın başlıca mühendislik sorunu değişen konuşlanma, kısıtlı bant genişliği ve arıza koşullarında bağlantı hizmetinin sürmesidir. Bu nedenle bağlantı planlama, trafik önceliklendirme, komuta-kontrol uygulamalarının iletişim gereksinimleri ve stratejik ağa geçiş arayüzleri birlikte değerlendirilir. ASELSAN'ın kamuya açık belgeleri, taktik seviyedeki TASMUS ile stratejik seviyedeki TAFICS'in farklı görev katmanları olduğunu belirtir. [31, 32]

TAYAS: Taktik Yerel Alan Ağı

ASELSAN 2019 Faaliyet Raporu TAYAS’ı, Kara Kuvvetlerinin taktik sahadaki kablolu ve kablosuz yerel alan ağı gereksinimlerini karşılamak üzere geliştirilen sistem olarak tanımlar. Rapora göre TAYAS, savaş alanındaki komuta-kontrol ve bilgi sistemlerinin stratejik seviyedeki TAFICS, taktik seviyedeki TASMUS ve uydu sistemleriyle iletişimini sağlayan yerel ağ katmanını oluşturur [19].

Açık kaynakta görülebilen bu tarihsel mimariyi kavramsal olarak şöyle ayırmak mümkündür:

• KaraNET / TSKNET: kapalı kurumsal bilgi ve intranet hizmetleri [3], [4],
• TAFICS: stratejik haberleşme [17],
• TASMUS: taktik saha haberleşmesi [18],
• TAYAS: taktik yerel alan ağı ve komuta-kontrol bilgi sistemlerinin bağlantısı [19].

Bu ayrım, sistemlerin güncel operasyonel topolojisini açıklamak için değil, kamuya açık tarihsel kaynaklarda farklı görev katmanlarına sahip olduklarını göstermek için yapılmaktadır.

TAYAS, ASELSAN'ın resmî adıyla Taktik Yerel Alan Ağı Sistemi (Tactical Local Area Network System), taktik sahada kablolu ve kablosuz yerel ağ kurmayı amaçlar. TAYAS Sunucu Seti (TSS, TAYAS Server Set) ve TAYAS Ağ Erişim Setleri (TNAS, TAYAS Network Access Set) bu mimarinin kamuya açık belgelenmiş bileşenleridir. Ağ erişim cihazları, yerel kullanıcıların ve komuta noktalarının ağ hizmetlerine bağlanmasını sağlar. [19, 32]

TAYAS broşüründe Ethernet anahtarları, yönlendiriciler, sunucular, güvenlik duvarı/saldırı önleme birimleri ve kablosuz ağ bileşenleri sayılmaktadır. Yerel erişim katmanı, ihtiyaç duyulan daha geniş haberleşme ağlarına TAFICS, TASMUS veya uydu bağlantıları üzerinden erişebilen bir uç sistem olarak tanımlanır. Bu ayrımda TAYAS yerel ağın kurulmasını, TASMUS taktik saha haberleşmesini, TAFICS ise stratejik haberleşmeyi temsil eder. [32]

Emniyet Teşkilatında Bilgisayarlaşma

Bekir Enes Arı’nın 2014 tarihli yüksek lisans tezi, Türk Emniyet Teşkilatının e-devlet ve bilişim dönüşümünü üç dönemde ele almaktadır [1]:

1. Kuruluş ve Veri İşleme Sistemi Dönemi (1981-1989)
2. Polis Bilgisayar Ağı Projesi Dönemi (1989-1995)
3. Yeniden Yapılanma ve PolNet Dönemi (1996-2000)

Bu dönemlendirme, kamu bilişimindeki genel mimari dönüşümle de uyumludur: önce merkezi veri işleme, sonra coğrafi olarak dağıtık ağlar, daha sonra ortak veri tabanları ve bütünleşik uygulamalar.

1977: Erken Dönem Bilgisayarlaşma Danışmanlığına İlişkin Tanıklık

Burak Çakırca'nın 2009 tarihli yüksek lisans tezinde, elektronik mühendisliği eğitimi almış Adnan Kahveci'nin 1977'de İçişleri Bakanlığı teknik danışmanlığı kapsamında Bakanlığın ve Emniyet Genel Müdürlüğünün bilgisayara geçişine yönelik çalışmalarda görev aldığı belirtilir [27]. Bu bilginin dipnotunda Vahit Erdem'le yapılan görüşme kaynak gösterilir. Kadir Sancak'ın biyografik çalışması Kahveci'nin Purdue'deki elektronik mühendisliği ve Missouri'deki tıp mühendisliği eğitimi ile sonraki akademik görevlerini aktarır [28]. Sancak’ın biyografisi, Çakırca’nın teziyle örtüşen kaynaklardan yararlanır.

Çakırca'nın tezinde aktarılan Vahit Erdem görüşmesi, Adnan Kahveci'nin 1977 yılında İçişleri Bakanlığı ve Emniyet Genel Müdürlüğünün bilgisayarlaşmaya yönelik çalışmalarına teknik danışmanlık kapsamında katıldığını belirtir [27]. Emniyet Genel Müdürlüğünün kurumsal tarihçesinde ise Bilgi İşlem Merkezinin faaliyete geçişi 1981 yılına tarihlenir [1]. Bu iki kayıt, kamu bilişimindeki danışmanlık çalışmaları ile kurumsal veri işleme yapılanmasının farklı tarihsel aşamalarını ortaya koyar.

Bu ayrım, kamu bilgi sistemleri tarihinin kaynak yöntemini güçlendirir: hazırlık ve teknik danışmanlık, kurulmuş veri işleme merkezi, dağıtık bilgisayar ağı ve bütünleşik uygulama ekosistemi farklı aşamalardır. Mühendislik eğitimi ve mesleki bağlam Türk Mühendislik Tarihi makalesinde ayrıca değerlendirilir.

1981-1989: Bilgi İşlem Merkezi ve İlk Sistemler

Teze göre EGM Araştırma ve Planlama Koordine Dairesi Başkanlığına bağlı Bilgi İşlem Merkezi 1981’de faaliyete geçti; 1982’de yapı Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığı adını aldı [1]. Kuruluş amacı Emniyet hizmetlerine bilgisayar desteği vermek, görevlerin hızlı ve güvenilir yürütülmesini sağlamak, yurt içi ve yurt dışındaki kurumlarla bilgisayar bağlantıları kurmak ve polisin ihtiyaç duyduğu bilgiye Türkiye’nin farklı noktalarından erişebilmesini sağlamaktı [1].

1983’ten itibaren merkezde XL-40 sistemleri veri girişi için kullanıldı; daha sonra Pertec 3200 sistemleri, il teşkilatında Unisys A3 ve 1988’den itibaren A4, A6 ve A17 sistemleri devreye girdi. Tez, bu dönemde il merkezleri ve hudut kapılarında çevrim içi işlemlere geçildiğini; daha sonra A serisi yapıların PC tabanlı sistemlere doğru evrildiğini aktarmaktadır [1].

1987-1989 arasında ODTÜ’nün Emniyet Teşkilatının bilgisayar ihtiyacını analiz ettiği, hazırlanan çalışmaların DPT tarafından 1990’da uygulamaya alındığı ve kurulum çalışmalarının 1996’ya kadar sürdüğü de aynı tezde yer almaktadır [1]. Bu, kamu-üniversite iş birliğinin erken ve büyük ölçekli örneklerinden biridir.

1989-1995: Polis Bilgisayar Ağı

İkinci dönemde ulusal polis ağı için bir ana sistem alınmış; bölgesel bilgi sistemleri ve hudut kapılarındaki sistemler birbirine bağlanmıştır. Personel veri tabanı sorguları, uzak birimlerden veri erişimi ve istatistik üretimi mümkün hâle gelmiş, ancak ülke genelinde ortak bir veri havuzuna henüz tam olarak ulaşılamamıştır [1].

Mimari problem artık yalnız computing capacity değil, distributed access ve data integration problemiydi.

1996-2000: PolNet 2000, Transpol ve PolNet

Tezde 1996-2000 dönemi fotoğraf, ses ve video paylaşımı ile ortak veri tabanı kullanımının gündeme geldiği yeniden yapılanma dönemi olarak tanımlanır. “Polis Bilgi Sistemi ve Bilgisayar Ağı” olarak tanımlanan PolNet 2000 projesi 1998’de KamuNet 98 etkinliğinde tanıtılmıştır [1].

1999’da yapı iki tamamlayıcı katman olarak ayrıştırıldı:

• Transpol: iletişim/ağ altyapısı,
• PolNet: bu altyapı üzerinde çalışan polis bilgi sistemi.

Tez, Transpol’ü farklı iletişim ağlarını tek ağ tabanında birleştiren altyapı; PolNet’i ise bu altyapı üzerinde bilgi ve uygulama hizmetlerini sunan üst katman olarak açıklamaktadır [1]. İlker Pekgözlü’nün PolNet üzerine akademik çalışması da PolNet’i Türkiye’nin erken dönem kamu BT projelerinden biri olarak değerlendirmekte ve proje yönetimi boyutunu uzman görüşmeleri ile dokümanlar üzerinden incelemektedir [2].

Emniyet Genel Müdürlüğünün resmî kullanımında POL-NET, Polis Bilişim Ağı adını taşır; ayrıca kurumun hizmetlerini ortak veri ve otomasyon üzerinden destekleyen bilgi sistemi olarak tanımlanır. Tarihsel PolNet 2000 proje adı ile olgunlaşmış POL-NET hizmetinin kurumsal kapsamı birbirinden ayrılmalıdır. 2018 yılı resmî raporunda POL-NET, tüm teşkilatın bilgi otomasyonu ve ortak veri tabanı kullanımını içeren bir yapı olarak açıklanmıştır. [1, 34]

Transpol, Arı'nın çalışmasında haberleşme ve taşıma altyapısı; PolNet ise bu altyapının desteklediği bilgi ve uygulama hizmetleri olarak tanımlanır. Bu iki tarihsel proje adı için doğrulanmış resmî İngilizce kısaltma açılımı bulunmadığından adları özgün biçimiyle kullanılır. Ağ ile uygulama ayrımı, taşıma ortamı değişse bile sorgu, kayıt ve yetkilendirme süreçlerinin farklı bir bilgi sistemi katmanında yönetilebilmesini açıklar. [1]

PolNet: Ağ, Veri ve Uygulama Bileşenleri

2014 tarihli tezdeki tarihsel görünümde PolNet kapsamında veya PolNet ile bağlantılı çalışan sistemler arasında Emniyet Bilgi Sistemi, Personel Bilgi Sistemi, Elektronik Belge Yönetim Sistemi, Evrak Arşiv Yönetim Sistemi, EKİP, KPS, MOBESE, Trafik Bilgi Sistemi, AFIS, KPL-NET, ASBİS ve e-Pasaport gibi çok sayıda bileşen sayılmaktadır [1].

Bu nedenle PolNet’i yalnız bir web uygulaması veya veri tabanı olarak tanımlamak yetersizdir. Tarihsel mimari daha çok:

communication network + shared data + institutional applications + authorization + workflow

bileşiminden oluşan bir enterprise information system ekosistemidir.

KPS, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün Kimlik Paylaşımı Sistemidir; MERNİS nüfus verilerinin yetkili kurum ve tüzel kişilere mevzuat çerçevesinde çevrimiçi sunulmasını sağlar. EBYS, Elektronik Belge Yönetim Sistemi; KGYS, Kent Güvenlik Yönetim Sistemi; AFIS ise parmak izi kayıtlarının otomatik karşılaştırılmasına yönelik Automated Fingerprint Identification System adının yaygın kısaltmasıdır. MOBESE, KGYS ile ilişkili tarihsel görüntüleme uygulamaları bağlamında ele alınır; farklı dönemlerin bütün sistemleri eşanlamlı kabul edilmez. [1, 34, 35]

Bu bileşenlerin ortak mimari sorunu farklı veri sahipleri ve kullanıcı gruplarının aynı kurumsal iş akışına katılmasıdır. Kimlik bilgilerinin yetki kontrollü alınması, olay kayıtlarının zaman ve kaynak bilgileriyle saklanması, hizmetler arası veri bütünlüğü ve belge işlemlerinin izlenebilirliği uygulama katmanının gereksinimleridir. Bir bileşenin POL-NET kapsamında listelenmesi, bütün verilerin aynı fiziksel veri tabanında tutulduğunu veya aynı erişim yetkisine sahip olduğunu kanıtlamaz. [1, 34]

PolNet Öncesi ve Sonrası: Süre Kazancı

Arı’nın tezinde uzman personelle yapılan görüşmelerden üretilmiş bir karşılaştırma tablosunda kişi sorgulamasının 45 dakikadan 5 saniyeye, araç sorgulamasının 30-40 dakikadan 5 saniyeye, belge sorgulamasının 15-20 günden 1 dakikaya, yıllık istatistik hazırlamanın 10-20 günden 1,5-2 saate düştüğü aktarılmaktadır [1].

Bu rakamların merkezi telemetry ölçümü değil, tez kapsamında ilgili birimlerdeki uzman personelle yapılan görüşmelerden elde edilmiş tarihsel-operasyonel karşılaştırmalar olduğu özellikle belirtilmelidir [1]. Buna rağmen dönüşümün niteliğini açıkça gösterirler.

Kazanç yalnız daha hızlı işlemciden kaynaklanmamıştır. Eski süreçteki:

yerel birim → yazı/faks → merkez → merkezi sorgu → cevap → yerel birim

zinciri yerine doğrudan yetkili elektronik sorgu ve ortak veri erişimi geldiğinde, esas kazanç iş akışının yeniden tasarlanmasından doğmuştur.

Elektrik İletiminde Gerçek Zamanlı Kamu Bilgi Sistemleri

Elektrik iletim sisteminin bilgisayarlaşması, dosya veya işlem odaklı kamu bilişimine paralel fakat farklı bir gereksinimden doğdu: fiziksel şebekenin anlık olarak izlenmesi ve denetlenmesi. TESAB'ın 2023 tarihli Cumhuriyetin 100. Yılında Türkiye Elektrik Tarihi kitabında Bahadır Uçan tarafından hazırlanan Milli Yük Tevzi SCADA/EMS bölümü, 1956'da Adapazarı'ndaki erken yük tevzi merkezinden başlayarak merkezi ve bölgesel kontrol merkezlerinin gelişimini anlatır [29]. Kitaba göre ulusal yük tevzi otomasyonunun gelişiminde 1984 sözleşmesi, sonraki yenileme ve genişletmeler ile yeni RTU bağlantıları önemli aşamalardır. Bunlar kaynağın yayımlandığı döneme ait tarihsel açıklamalardır.

SCADA, Uzak Terminal Birimleri ve Enerji Yönetimi

SCADA, saha ölçümleri ve cihaz durumlarının alınması, alarm üretilmesi ve yetkili denetimin desteklenmesiyle ilgilidir. RTU, sahadaki ölçüm ve durum sinyallerini iletişim ağına aktarır. EMS, yeterli model ve veri bulunduğunda enerji sistemine ilişkin analiz ve işletme kararlarını destekler. SCADA, RTU ve EMS farklı işlev katmanlarıdır [29]. Merkezî işletim mimarisinde veri toplama uçları coğrafi olarak dağıtılmış olabilir.

Zaman Damgası, Doğruluk ve İşletme Sürekliliği

Gerçek zamanlı bir ölçümün değeri, hangi anda ve hangi fiziksel noktada üretildiği bilinmeden eksik kalır. Haberleşme gecikmesi, saat ofseti, hatalı ölçeklendirme, güncel olmayan son değer ve arıza sırasında veri kaybı işletme kararlarını etkileyebilir. Bu sorunlar, zaman damgası, veri kalitesi, alarm önceliği, yetki ve yedeklilik kavramlarının yalnız yazılım ayrıntısı değil sistem mühendisliği gereksinimi olduğunu gösterir. Burada yalnız kamuya açık tarihsel ve genel mimari ilkeler ele alınmakta; güncel operasyonel topoloji, erişim ayrıntıları ve güvenlik ayarları açıklanmamaktadır.

Kayıt İşleme Sistemlerinden Farkı

MERNİS veya TAKBİS gibi sistemler hukuki kayıtların güncelliği ve işlem bütünlüğü etrafında şekillenir. SCADA/EMS ise fiziksel süreç ölçümü ve zamana duyarlı durum farkındalığı üzerine kuruludur. Ortak sorunlar; yetkilendirme, kayıt bütünlüğü, denetlenebilirlik, hata yönetimi ve sürekliliktir. Elektrik iletim sisteminin tarihsel ve fiziksel temelleri Türk Mühendislik Tarihi makalesinde ayrıca incelenmektedir.

MERNİS: Ortak Kimlik ve Merkezi Nüfus Verisi

MERNİS’in resmî hedefleri arasında nüfus işlemlerinin bilgisayar ortamına alınması, merkezi veritabanının oluşturulması, T.C. Kimlik Numarasının verilmesi ve kamu kuruluşlarına elektronik bilgi hizmeti sağlanması bulunmaktadır [20].

Sistem mühendisliği açısından MERNİS’in en önemli etkilerinden biri, vatandaşın farklı kamu sistemleri arasında tutarlı biçimde tanımlanabilmesi için ortak bir kimlik alanı sağlamasıdır. Bu yapı daha sonraki kurumlar arası entegrasyonların temel veri bileşenlerinden biri hâline gelmiştir.

Arı’nın tezinde de MERNİS, diğer kamu uygulamalarına veri sağlayabilen genel sistem; UYAP, VEDOP, PolNet ve TAKBİS gibi yapılar ise kurumsal/domain-specific sistemler olarak sınıflandırılmaktadır [1].

MERNİS, Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğünün resmî adıyla Merkezi Nüfus İdaresi Sistemidir. Nüfus kayıtlarını merkezi veri tabanında tutması ve T.C. Kimlik Numarası ile eşleştirmesi, farklı kamu uygulamalarındaki kimlik alanlarının tutarlı kullanılmasını destekler. KPS (Kimlik Paylaşımı Sistemi) ise bu kayıtların, yetki ve mevzuat sınırları içinde diğer sistemlere sunulduğu ayrı paylaşım hizmetidir. [35, 36]

MERNİS kayıt yönetimi ile KPS kurumlar arası veri erişimi farklı sorumluluklardır: birincisi temel kaydın güncelliği ve bütünlüğünü, ikincisi hangi tüketicinin hangi veri alanına hangi koşullarda erişebileceğini ilgilendirir. Uygulamalar arasında ortak bir numaranın kullanılması kayıtların otomatik olarak aynı zamanda güncellendiğini göstermez; hizmetler arası değişiklik izleme ve tutarlılık yönetimi ayrıca tasarlanır. [35, 36]

VEDOP: Vergi İdaresinde İşlem ve Karar Destek Otomasyonu

Gelir İdaresi Başkanlığının 2009 Faaliyet Raporuna göre Vergi Dairesi Otomasyon Projesi 1998’de başlatıldı. Amaç, vergi dairesi işlemlerinin bilgisayarlarla yürütülmesi, iş yükünün azaltılması, etkinlik ve verimliliğin artırılması ve toplanan verilerden sağlıklı karar destek ve yönetim bilgi sistemi oluşturulmasıydı [21].

Bu hedef, kamu bilişiminin olgunlaşmasını gösterir. Bilgisayar artık yalnız manuel işlemi hızlandıran araç değil; operasyonel veriden yönetsel bilgi ve karar desteği üreten bir sistem hâline gelmektedir.

UYAP: Yargının Ortak Dijital İş Akışı

Adalet Bakanlığının UYAP tarihçesi ilk otomasyon çalışmalarını 1998’e, Bilgi İşlem Dairesi Başkanlığının kuruluşunu 1999’a dayandırmaktadır. UYAP I merkez otomasyonu 28 Eylül 2000’de başlamış, yazılımlar 31 Aralık 2001’de işletime alınmış ve 33 alt sistem kapsamında web tabanlı yazılımlar geliştirilmiştir [22].

UYAP’ın temel mühendislik etkisi, yargı süreçlerini yalnız belge taraması seviyesinde değil; veri, doküman yönetimi, yetkilendirme ve iş akışı seviyesinde elektronikleştirmesidir. Arı’nın tezinde aktarılan tarihsel karşılaştırmalarda bazı dosya gönderme ve istatistik hazırlama işlemlerinin saatler veya günlerden dakika ve saniyelere indiği görülmektedir [1].

PolNet’te olduğu gibi performans kazanımı yalnız donanım hızından değil, fiziksel belge dolaşımının ve tekrar veri girişinin azaltılmasından doğmuştur.

UYAP, başlangıçtaki proje adıyla Ulusal Yargı Ağı Projesi, resmî uygulama adıyla Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi olarak kullanılır. Adalet Bakanlığı, sistemin adli ve idari yargı birimleri ile ilgili kurumsal iş akışlarının elektronik ortamda yürütülmesini ve yetkili dış sistemlerle bütünleşmesini sağladığını belirtir. Buradaki ağ, yalnız fiziksel veri iletimini değil belge üretimi, dosya işlemleri, e-imza, zaman bilgisi ve rol tabanlı erişim süreçlerini de kapsar. [22, 37]

Yargısal dosyada veri bütünlüğü, işlem izinin sürekliliği ve erişim hakları farklı gereksinimlerdir. Belgelerin elektronik imzayla doğrulanabilmesi, iş akışı yetkilerinin ayrı tanımlanmasını veya kayıtların usule uygun saklanmasını tek başına sağlamaz; bunların her biri sistemin ayrı kontrol katmanıdır. [37]

TAKBİS: Mülkiyet Verisinin Merkezi Bilgi Sistemine Dönüşmesi

Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğünün kurumsal kayıtlarına göre TAKBİS projesi 2001’de başlatılmış; tapu kayıtlarının sayısal ortama ve merkezi veritabanına aktarılmasıyla müdürlüklerde çevrim içi hizmet sağlanmıştır [23]. Kurumun daha ayrıntılı tarihsel raporlarında ilk aşamanın sözleşmesinin 26 Aralık 2000’de imzalandığı, 2001’de analiz ve tasarım çalışmalarının yürütüldüğü görülmektedir [23].

TAKBİS yalnız tapu işlem otomasyonu değildir. Mülkiyet ve mekânsal veri; şehir planlama, vergilendirme, hukuki işlemler, kamulaştırma ve coğrafi bilgi sistemleri gibi birçok kamu süreci için temel veri katmanıdır. Bu nedenle TAKBİS de Türkiye’nin ulusal master-data ekosisteminin önemli parçalarından biri olmuştur.

e-İçişleri: Merkez ve Taşrayı Aynı İş Akışında Birleştirmek

Şafak Başa’nın akademik çalışmasına göre e-İçişleri; İçişleri Bakanlığı merkez birimleri, valilikler, kaymakamlıklar ve il özel idarelerinin iş ve işlemlerini elektronik ortamda yürütmek ve diğer kamu kurumlarıyla bilgi paylaşımını sağlamak amacıyla geliştirilen bir e-devlet projesidir [24].

İçişleri Bakanlığı kurumsal kayıtları projenin 2005’te geliştirildiğini; merkez ve taşra teşkilatındaki süreçlerin elektronik ortama taşındığını ve 2010’da Bakanlık tarafından geliştirilen EBYS’nin devreye alınmasıyla resmî yazışmalarda ek zaman ve maliyet kazanımları elde edildiğini belirtmektedir [24].

Buradaki mühendislik problemi yalnız bir web uygulaması geliştirmek değildir. Merkez-taşra bütünleşmesi;

• kurumsal kimlik ve yetkilendirme,
• mevzuata uygun imza,
• belge standardizasyonu,
• organizasyon hiyerarşisi,
• dağıtık kullanıcı yönetimi,
• kayıt ve denetim izi

gibi bileşenlerin birlikte tasarlanmasını gerektirir. Bu yönüyle konu Bilişim Hukuku ve Siber Güvenlik Mühendisliği ile de doğrudan ilişkilidir.

e-Devlet Kapısı: Kurumsal Sistemlerin Üzerindeki Ortak Erişim Katmanı

Resmî e-Devlet Kapısı tanıtımına göre platform, elektronik kamu hizmetlerinin tek kimlik doğrulamayla ortak bir noktadan hızlı ve güvenli sunulması amacıyla oluşturulmuş ve 18 Aralık 2008’den itibaren hizmet vermeye başlamıştır [25].

e-Devlet Kapısı, çok sayıda kurumun sistemlerine hizmet katmanından erişim sağlayan bir bütünleşme mimarisiyle çalışır. Mimari bileşenler şunlardır:

kurumsal/domain sistemleri → entegrasyon servisleri → ortak kimlik ve yetkilendirme → e-Devlet hizmet katmanı

MERNİS, UYAP, TAKBİS veya başka bir kurum sistemi kendi domain verisini ve süreç mantığını taşımaya devam eder; e-Devlet Kapısı bunların vatandaş ve kurumlar açısından ortak erişim yüzeyini oluşturur.

Türkiye Kamu Bilişiminde Beş Mimari Dönem

Türkiye’nin kamu bilişim tarihini yalnız cihaz ve ürün adları üzerinden değil, çözülen sistem problemi üzerinden değerlendirmek daha açıklayıcıdır.

1930'lar–1950'ler, büyük kayıt kümelerinin mekanizasyonuyla öne çıkar. Delikli kart ve elektromekanik veri işleme yaklaşımının kurumsal örnekleri arasında Ziraat Bankası yer alır. 1960'lar–1970'lerde, hesaplama kapasitesi ve bilimsel işlem gereksinimi merkezi bilgisayarlar ve batch işleme mimarileriyle karşılanmıştır; KGM IBM 650 ve İTÜ IBM 1620 bu dönemin örnekleridir.

1980'ler–1990'larda, coğrafi olarak dağılmış birimlerin birbirine bağlanması için WAN, terminal, istemci–sunucu ve intranet modelleri belirginleşir. EARN/TÜVAKA, Polis Bilgisayar Ağı ve KaraNET bu ağlaşma döneminde anılır. 1990'ların sonundan 2000'lere uzanan dönemde, ortak veri ve kurumsal iş akışları web tabanlı kurumsal sistemlerle, merkezi veya paylaşılan veri mimarileriyle geliştirilmiştir; PolNet, MERNİS, VEDOP, UYAP ve TAKBİS bu çerçevededir.

2000'lerin sonu ve sonrasında, kurumlar arası birlikte çalışabilirlik; servis entegrasyonu, ortak kimlik mekanizmaları ve federatif geçit yapıları üzerinden gelişmiştir. e-İçişleri ve e-Devlet Kapısı bu mimari yönelimin örnekleridir. Dönemler birbirinden kesin çizgilerle ayrılmaz; farklı nesil sistemlerin birlikte işletilmesi kamu bilgi sistemlerinin sürekliliğinde olağandır.

Bu sınıflandırma mutlak dönem sınırları değil, baskın mimari eğilimleri gösterir. Eski ve yeni modeller uzun süre birlikte çalışmıştır.

Kronolojik Özet

• 1934: Ziraat Bankasında delikli kart temelli mekanize bilgi işlem [5].
• 1960: KGM’de IBM 650; Türkiye’de kullanılan ilk elektronik bilgisayar [6].
• 1964: İTÜ’de IBM 1620 ile bilimsel hesaplama; ODTÜ Bilgisayar Merkezinin kuruluş dönemi [7], [12].
• 1969: “Bilgisayar” sözcüğünün Hacettepe’de kamu yazışmalarında kullanımı [10].
• 1973-1974: Hacettepe’de Bilgisayar Bilimleri Mühendisliği doktora programının kurumsallaşması [10].
• 1977: Hacettepe ve ODTÜ’de Bilgisayar Mühendisliği lisans eğitiminin başlaması [8], [9], [10].
• 1981-1982: EGM Bilgi İşlem Merkezi ve Bilgi İşlem Dairesi yapılanması [1].
• 1986: Ege Üniversitesi üzerinden EARN bağlantısı [11].
• 1989-1995: Polis Bilgisayar Ağı dönemi [1].
• 1990: .tr alan adının IANA kayıt tarihi [13].
• 1992: ODTÜ-Hollanda X.25 deneysel Internet bağlantısı [12].
• 1993: ODTÜ-NSFNET 64 Kbps sürekli Internet bağlantısı [12].
• 1993 dönemi: ODTÜ Bilgisayar Merkezinde .tr alanındaki ilk web sunucusu/site [14].
• 1994: ODTÜ IBM SP2 ile Türkiye’den ilk TOP500 sistemi [12].
• 1994: MEBS adının Kara Kuvvetleri kurumsal tarihçesinde yerleşmesi [16].
• 1996: ULAKBİM’in faaliyete geçmesi; TASMUS ilk sözleşmesi [15], [18].
• 1997: ULAKNET; TAFICS Kripto Sistemi Geliştirme Projesi [15], [17].
• 1998: VEDOP’un başlaması; PolNet 2000’in KamuNet 98’de tanıtılması [1], [21].
• 1999: Transpol ve PolNet katman ayrımı [1].
• 2000-2001: UYAP I ve TAKBİS’in ilk aşamaları [22], [23].
• 2003 itibarıyla: KaraNET üzerinde web tabanlı kurumsal uygulamaların akademik olarak belgelenmesi [3].
• 2005: e-İçişleri projesi [24].
• 2008: e-Devlet Kapısının hizmete açılması [25].

Sonuç

Türkiye’nin bilişim tarihi, “1960’ta ilk bilgisayar geldi, 1993’te Internet geldi” biçiminde iki tarihe indirgenemeyecek kadar katmanlıdır.

KGM’deki IBM 650 elektronik hesaplamanın kamu mühendisliğine girişini; İTÜ ve ODTÜ bilimsel hesaplama ve bilgisayar biliminin akademik kurumsallaşmasını; Hacettepe ve ODTÜ bilgisayar mühendisliği eğitiminin kuruluşunu; Ege Üniversitesi ve TÜVAKA uluslararası akademik ağ dönemini; ODTÜ Internet ve Web’e geçişi; ULAKBİM ulusal akademik ağın kurumsallaşmasını temsil etmektedir.

Savunma ve güvenlik alanında ise KaraNET, TAFICS, TASMUS, TAYAS, Transpol ve PolNet gibi sistemleri tek başlık altında toplamak yerine kurumsal intranet, stratejik haberleşme, taktik haberleşme, yerel ağ ve uygulama/bilgi sistemi katmanları olarak ayırmak gerekir. Bu ayrım tarihsel anlatıyı teknik olarak daha doğru hâle getirir.

MERNİS, VEDOP, UYAP, TAKBİS ve e-İçişleri ile birlikte kamu bilişimi artık yalnız kurum içi otomasyon olmaktan çıkmış; kimlik, mülkiyet, vergi, yargı, güvenlik ve idari süreçler için ülke ölçeğinde veri ve iş akışı altyapılarına dönüşmüştür. e-Devlet Kapısı ise bu domain sistemlerinin yerini almak yerine onların üzerinde ortak kimlik ve hizmet erişim katmanı oluşturmuştur.

Bu yaklaşık doksan yıllık çizginin ortak mühendislik problemi değişmemiştir: doğru veriyi doğru kaynaktan toplamak, güvenilir biçimde işlemek, yetkili kullanıcıya zamanında ulaştırmak ve işlemin bütünlüğünü korumak. Değişen şey, bu problemin çözüm ölçeğidir: delikli karttan merkezi bilgisayara, merkezi bilgisayardan ağa, ağdan bütünleşik veri tabanlarına ve oradan kurumlar arası dağıtık dijital devlete geçilmiştir.

Kamu bilgi sistemlerinin mimari sürekliliği

Türkiye'deki kamu bilişiminin gelişimi yalnız bilgisayar modelleri ve açılış tarihlerinin ardışıklığından oluşmaz. Kurum içi toplu veri işleme, terminal ve ağ üzerinden erişim, merkezî kayıt sistemleri, kurumlar arası veri paylaşımı ve ortak hizmet kapıları; verinin hangi noktada üretildiğini, nasıl doğrulandığını ve hangi iş süreçlerinde kullanıldığını değiştiren mimari evrelerdir.

Nüfus, tapu, vergi ve adalet sistemlerinin her biri kendi hukuki kayıt nesnelerine ve işlem akışlarına sahiptir. MERNİS'te kimlik ve nüfus kayıtları, TAKBİS'te taşınmaz kayıtları, VEDOP'ta vergi süreçleri, UYAP'ta adli iş akışları farklı veri alanlarını temsil eder. Ortaklaşan mühendislik sorunları ise kayıt kimliğinin korunması, işlem geçmişinin izlenebilmesi, eşzamanlı güncelleme, erişim yetkisinin sınırlandırılması ve kurumlar arası birlikte çalışabilirliktir.

Bir ağ altyapısının kurulması, veri alanlarının kurumsal olarak bütünleşmesiyle aynı olay değildir. Elektronik başvuru, arka plandaki iş sürecinin aşamalı olarak otomatikleştirildiği uygulamalarda giriş katmanını oluşturabilir. Bu nedenle tarihsel gelişme değerlendirildiğinde iletişim ağı, işlem sistemi, ortak veri kaynağı ve kullanıcıya sunulan hizmet katmanı ayrı kavramlar olarak ele alınır.

Kamu Bilişiminde Kurumsal Kayıtlar ve Teknik Mimari

Erken bilgisayarlaşma kayıtlarında satın alınan cihazın modeli, kurulum yılı ve kullanım alanı genellikle ayrı belgelerde bulunur. Bir kurumun bilgisayar kullandığını gösteren tarihsel belge, veri modelinin nasıl kurulduğunu, uygulamanın kim tarafından programlandığını veya ağ topolojisinin nasıl tasarlandığını tek başına açıklamaz. Teknik mimariyi yeniden kurmak için uygulama belgeleri, eğitim materyali, veri sözlüğü, bakım tutanakları ve dönemine ait donanım kayıtları birlikte incelenmelidir.

Hizmetin elektronik ortama aktarılmasıyla merkezî kayıt sisteminin kurulması aynı aşama değildir. Kullanıcı arabirimi çevrimiçi olabilirken karar, kayıt doğrulama veya arşiv süreçleri hâlâ fiziksel belgelere bağlı kalabilir. Tarihsel karşılaştırmada erişim kanalı, veri bütünlüğü, kurumsal yetki, felaket kurtarma ve sistemler arası veri değişimi ayrı göstergeler olarak ele alınmalıdır.

Kaynakça

**[10]** A. Köksal, “Röportaj: Prof. Dr. Aydın Köksal,” BM Dergi — Bilgisayar Mühendisleri Odası Resmî Yayını. BMO.

**[19]** ASELSAN, 2019 Annual Report, “TAYAS — Tactical Local Area Network System,” 2019. ASELSAN.

**[18]** ASELSAN, “Taktik Sahada Haberleşmenin Garantisi: TASMUS-G,” teknik tarih yayını. ASELSAN.

**[32]** ASELSAN. (2017). TAYAS: Tactical Local Area Network System. Resmî teknik ürün broşürü.

**[33]** ASELSAN. (2020). 2020 Annual Report. TASMUS ve TAYAS haberleşme sistemleri bölümleri.

**[5]** B. Altıntaş ve N. Çelebiler, “Kamu Kurumlarında Bilgisayar Kullanımı,” T.C. Maliye ve Gümrük Bakanlığı çalışması, TBMM Tutanak Dergisi, 17 Ocak 1984. TBMM.

**[27]** B. Çakırca, Gelişmekte Olan Bir Ülkede Temiz Siyasetçi Örneği: Adnan Kahveci, Yüksek Lisans Tezi, Abant İzzet Baysal Üniversitesi, 2009, özgeçmiş ve teknik danışmanlık bölümü; Vahit Erdem görüşmesine atıf.

**[1]** B. E. Arı, E-Devlet ve Türk Emniyet Teşkilatı: PolNet Örneği, Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa, 2014. Uludağ Üniversitesi AVESİS.

**[29]** B. Uçan, “Milli Yük Tevzi SCADA/EMS Sistemi,” E. Özdemirci ve H. Gürbüz (ed.), Cumhuriyetin 100. Yılında Türkiye Elektrik Tarihi, TESAB, 2023, s. 533–560. ISBN 978-625-94054-1-4. TESAB.

**[4]** C. Çerkezoğlu, Kara Kuvvetleri Komutanlığında Uzaktan Eğitim Uygulamaları, Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sakarya, 2006. Sakarya Üniversitesi Açık Akademik Arşiv.

**[11]** Ege Üniversitesi, Ege Üniversitesi İlkler Kitabı, “Türkiye’de ilk EARN bağlantısı,” s. 72. Ege Üniversitesi.

**[21]** Gelir İdaresi Başkanlığı, 2009 Yılı Faaliyet Raporu, “Vergi Dairesi Otomasyon Projeleri (VEDOP),” 2009. GİB.

**[8]** Hacettepe Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü, “Lisans Programı ve Tarihçe.” Hacettepe Üniversitesi.

**[2]** İ. Pekgözlü, “e-Devlet Projelerinin Yönetilmesi: PolNet Projesi Örneği,” Sosyoekonomi, c. 17, sy. 17, 2012. doi: 10.17233/se.78159.

**[13]** Internet Assigned Numbers Authority, “Delegation Record for .TR.” IANA.

**[7]** İstanbul Teknik Üniversitesi Vakfı, “Bilim, Araştırma, Geliştirme ve Öğretimde Çağdaşlaşmada Öncü İstanbul Teknik Üniversitesi,” İTÜ tarihsel kayıtları. İTÜ Vakfı.

**[28]** K. Sancak, “Farklı Bir Siyasetçi: Adnan Kahveci,” Trabzon'un Kültürel Yüzü, s. 22–28, mühendislik eğitimi ve akademik kariyer bölümleri.

**[16]** Kara Kuvvetleri Komutanlığı, “Muhabere Elektronik Bilgi Sistemler (MEBS) Okulu ve Eğitim Merkezi Komutanlığı — Tarihçe.” Kara Kuvvetleri Komutanlığı.

**[6]** Karayolları Genel Müdürlüğü, “Türkiye’de Kullanılan İlk Bilgisayar — IBM 650,” kurumsal tarih kaydı. KGM.

**[26]** Ö. Kuşcu, H. Çetiner ve H. T. Gökmen, “Tarihçe ve Akademik Kadro Açısından Türkiye'de Bilgisayar Mühendisliği Eğitimi,” Süleyman Demirel Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, c. 17, sy. 1 (Özel Sayı), s. 38–44, 2013.

**[14]** Orta Doğu Teknik Üniversitesi Bilgi İşlem Daire Başkanlığı, “BİDB’nin Bilişimde Öncü Çalışmaları Nelerdir?” ODTÜ BİDB SSS.

**[12]** Orta Doğu Teknik Üniversitesi Bilgi İşlem Daire Başkanlığı, “Tarihçe.” ODTÜ BİDB.

**[9]** Orta Doğu Teknik Üniversitesi Bilgisayar Mühendisliği Bölümü, “Bölüm Hakkında — Tarihçe.” ODTÜ.

**[24]** Ş. Başa, “e-Devlet Çalışmalarına Bir Örnek: ‘e-İçişleri Projesi’,” Sosyoekonomi, c. 17, sy. 17, 2012. doi: 10.17233/se.47636.

**[3]** Ş. Çakır, Kara Kuvvetleri Mesaj İşleme ve Sınıflandırma Uzman Sistemi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Savunma Teknolojileri Programı, İstanbul, 2003. İTÜ POLEN.

**[22]** T.C. Adalet Bakanlığı, “UYAP Bilişim Sistemi — Aşamalar ve Tarihçe.” UYAP.

**[37]** T.C. Adalet Bakanlığı. (t.y.). UYAP Bilişim Sistemi: Genel Bilgi.

**[25]** T.C. e-Devlet Kapısı, e-Devlet Kapısı Sunumu, “18 Aralık 2008’den bu yana hizmet vermektedir.” turkiye.gov.tr.

**[34]** T.C. İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü. (2018). 2018 Yılı Kurumsal Mali Durum ve Beklentiler Raporu. POL-NET, EBYS ve KGYS bölümleri.

**[20]** T.C. İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü, “MERNİS Projesi Hedefleri.” NVİ.

**[35]** T.C. İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü. (t.y.). Kimlik Paylaşımı Sistemi (KPS).

**[36]** T.C. İçişleri Bakanlığı Nüfus ve Vatandaşlık İşleri Genel Müdürlüğü. (t.y.). Merkezi Nüfus İdaresi Sistemi (MERNİS).

**[23]** Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, “Tapuda Yeni Dönem Başladı — TAKBİS Tamamlandı.” TKGM.

**[17]** TÜBİTAK BİLGEM, “Chronology — 1997: TAFICS Crypto System Development Project.” TÜBİTAK BİLGEM.

**[15]** TÜBİTAK ULAKBİM, “Biz Kimiz?” TÜBİTAK ULAKBİM.

**[30]** Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı. (2024). TAFICS: TSK’nın Entegre Muhabere Sistemi.

**[31]** Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı. (2024). TASMUS: Taktik Saha Muhabere Sistemi.