Otoritenin Kıskacında Bilim: Bilgi, İnanç ve İktidarın Tarihi

Matematik, astronomi, tıp ve doğa felsefesine ilişkin çalışmalar, Antik Çağ'dan modern döneme farklı kurumlarda üretildi ve aktarıldı. Saraylar, medreseler, üniversiteler, manastırlar ve bilim çevreleri araştırmaları finanse etti; kimi dönemlerde aynı kurumlar belirli görüşlerin öğretilmesini, yayımlanmasını veya savunulmasını sınırlandırdı.

Harizmi cebirsel hesaplamayı sistemleştirdi; İbnülheysem görme ve ışık üzerine geometrik incelemeler yürüttü; Takiyüddin astronomik gözlemler için aletler geliştirdi; Galileo hareketi matematiksel olarak araştırdı; Vavilov kültür bitkilerinin genetik çeşitliliğini inceledi. Bu çalışmaların yöntemleri ve eserleri, kişilerin karşılaştığı dini, siyasi ve kurumsal yaptırımlardan ayrı tarihsel kayıtlara dayanır.

Matematik, astroloji, doğa felsefesi ve teoloji arasındaki disiplin sınırları dönemlere göre değişmiştir. Bir mahkeme kaydındaki suçlama, sanığa isnat edilen sözün bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez; sonraki bir yazarın nitelemesi de çağdaş bir yargı kararı değildir. Kişilerin eserleri, dönem tanıklıkları, idari ve yargısal kayıtlar ile sonraki yorumlar bu ayrımlar gözetilerek karşılaştırılır. [1][2][3]

Ünite 1: Bilgi, Yöntem ve Otorite

1.1. Bilimin tarihsel sınırları

Bugünkü bilim kavramı, gözlemin denetlenmesi, yöntemin açıklanması, sonuçların başka araştırmacılarca sınanabilmesi ve kuramsal önermelerin yeni verilerle karşılaştırılması üzerinde şekillenir. Eski ve Orta Çağ metinlerinde matematik, astronomi, tıp, felsefe, teoloji, astroloji ve doğa tarihi arasındaki sınırlar farklıydı. Aynı kişi bir hastalığın belirtilerini sınıflandırırken gezegen konumlarından da anlam çıkarmaya çalışabiliyordu. Dönemin entelektüel faaliyetini değerlendirirken bu farklı alanlar arasındaki tarihsel ilişki kaydedilmeli, fakat bilimsel olarak doğrulanabilir sonuçlarla sembolik veya metafizik yorumlar eşdeğer sayılmamalıdır.

Bir hesaplama işlemi biçimsel olarak doğru olabilir: 28 harfe atanan sayısal değerleri toplamak, seçilen eşleme kurallarına göre belirli ve tekrar edilebilir bir sonuç üretir. Bununla birlikte, toplamın evrenin yapısı veya insanın kaderi hakkında bilgi verdiği iddiası aynı aritmetik doğrulamayla kanıtlanmış olmaz. Harf-sayı sistemlerini incelerken işlem kuralları, kullanılan metnin sürümü, harflerin yazımı ve sonuçlara yüklenen anlam birbirinden ayrılmalıdır. Hurufilik ve ebced hakkındaki bölümde bu ayrım korunacaktır. [1][11]

1.2. Destek, izin ve yaptırım

Bir rasathane için büyük ölçekli aletler, uygun yer, süreklilik gösteren gözlem programı ve uzman personel gerekir. Bunları sağlayan iktidar, aynı kurumun faaliyetini durdurma yetkisini de elinde bulundurabilir. Osmanlı'da İstanbul Rasathanesi'nin kuruluşu ve yıkılması böyle bir kurumsal bağımlılığın farklı yönlerini gösterir. Bir eser üzerindeki dini reddiye, mahkeme tarafından verilmiş ceza değildir; bir kişinin resmen mahkum edilmesi de toplumun tamamının aynı görüşte bulunduğunu göstermez.

Araştırmaya yönelik etkiler beş ayrı düzlemde izlenebilir: fikirlerin eleştirilmesi, kişinin dini veya mesleki topluluktan çıkarılması, eserin dağıtımının sınırlandırılması, çalışma altyapısına müdahale edilmesi ve kişinin özgürlüğünün veya yaşamının sona erdirilmesi. Bu sonuçların nedeni her olayda ayrıca belirlenmelidir. Piri Reis'in askeri komuta kararları nedeniyle idam edilmesi, Galileo'nun kozmolojik görüşleriyle bağlantılı yargılanması ve Harizmi'nin modern bir yazar tarafından kahin olarak nitelenmesi tek bir nedensellik cümlesinde birleştirilemez. [1][3][18][20]

1.3. Tarihsel kayıtlar ve tanıklıklar

Birincil kaynak, olayın kendisiyle ilişkili metindir; yine de tarafsız olacağı garanti değildir. Mahkeme sanığa isnat edilen sözleri yazabilir, fakat bu kayıt sözün söylendiğini bağımsız olarak doğrulamayabilir. Bir kronik hükümdarın kararını aktarabilir, ancak kararı verenlerin gerçek saiklerini açıklamayabilir. Sonradan kaleme alınmış biyografiler, daha eski belgeye dayanmadıkları sürece farklı bir kanıt düzeyindedir.

Özellikle ölümünden yüzyıllar sonra yöneltilen suçlamalar, kişinin yaşadığı dönemde dışlandığını göstermek için kullanılamaz. Harizmi'yi kahin olarak niteleyen yakın dönem bir yazarın metni, o nitelemenin yapıldığını kanıtlar; 9. yüzyılda Harizmi'ye karşı bir kovuşturma yürütüldüğünü kanıtlamaz. Aynı yöntem, dönemin edebi ve siyasi rakiplerinin iddialarına ve modern televizyon konuşmalarına da uygulanır. [4][32][33]

1.4. Hippasos ve Pisagorcu sayı anlayışı

Metapontumlu Hippasos, MÖ 5. yüzyıl Pisagorcu çevreleriyle ilişkilendirilen düşünürlerdendir. Pisagorcu gelenek, sayı ve oranlarla müzik aralıklarını açıklamaya çalışırken aynı zamanda topluluğa ait dini ve ahlaki kurallar oluşturuyordu. Hippasos'un ortalamalar ve düzgün on iki yüzlü ile ilişkilendirilen çalışmaları, daha sonraki yazarların aktardığı kayıtlardan bilinmektedir. Bu aktarım, Pisagorcu topluluklarda matematik ve doğa incelemesine verilen önemin tartışmalı bir yönü olduğunu gösterir. [8][9][10]

Bir kenarı 1 olan karenin köşegeni Pisagor bağıntısıyla √2 uzunluğundadır. Bu uzunluğun iki tam sayının oranı olamayacağı çelişki yöntemiyle gösterilir: √2 = p/q ve p ile q aralarında asal kabul edildiğinde p² = 2q² olur. Böylece p çift sayıdır; p = 2k yazıldığında q² = 2k² elde edilir ve q da çift çıkar. İki sayının birden çift olması başlangıçtaki aralarında asal olma kabulüyle çelişir. Kanıt, tam sayı oranlarının tüm uzunlukları temsil edemeyeceğini ortaya koyar. Bununla birlikte bu modern sunumun tarihsel olarak Hippasos tarafından aynı sırayla yazıldığı bilinmiyor. [8][10]

1.5. Düzgün on iki yüzlü ve Pisagorcu gelenek

Düzgün on iki yüzlü, yüzleri eşkenar beşgen olan Platonik cisimlerden biridir. Beşgenin köşegen ve kenar oranı altın oranla ilişkilidir. Bu oran rasyonel sayı değildir; ancak matematiksel ilişki, Hippasos'un irrasyonelliği ilk keşfeden kişi olduğunu tek başına kanıtlamaz. Iamblichos'un Hippasos hakkında verdiği rivayet, düzgün on iki yüzlüye ilişkin bir bilginin açıklanması ve denizde ölüm anlatısını içerir. İrrasyonel büyüklüklerin gizliliğinin ihlal edilmesine ilişkin başka anlatılar Pappos ve Iamblichos'un daha geç tarihli aktarımında yer alır. [8][9][10]

Stanford Encyclopedia of Philosophy, Hippasos'un irrasyonelliği keşfettiğine ilişkin açık bir antik tanıklık bulunmadığını, düzgün on iki yüzlü anlatısıyla irrasyonel sayılar anlatısının sonradan birleştirilmesinin varsayım olduğunu belirtir. Bu nedenle Hippasos'un denize atılarak öldürüldüğü tarihsel olgu olarak değil, Pisagorcu gelenekte bilgi paylaşımına ve topluluk disiplinine dair geç dönemde aktarılmış bir rivayet olarak kaydedilir. [8]

Ünite 2: Bilginin Aktarılması ve Bilimsel Himaye

2.1. Çeviri, karşılaştırma ve yeni yöntemler

8–10. yüzyıllarda Bağdat çevresinde Yunanca, Süryanice, Sanskritçe ve Farsça birikimin Arapçaya aktarılması, birbirinden farklı hesaplama ve gözlem geleneklerini ortak bir yazı dili içerisinde buluşturdu. Matematik alanında Hint konumsal sayı gösterimi ile Yunan geometrisi aynı çevrede tartışılabildi. Astronomide gezegen cetvelleri karşılaştırıldı; tıpta Hipokrat ve Galen geleneğinin eserleri çevrildi, şerh edildi ve yeni klinik gözlemlerle birlikte kullanıldı.

Çeviri ile özgün araştırma birbirinin alternatifi değildir. Harizmi'nin cebir kitabı yalnız eski metinlerin yeniden yazımı değildir; ikinci derece denklemleri tanımlayan ve çözümlerini düzenleyen belirli bir yönteme sahiptir. İbnülheysem, görme açıklamasını geometri ve fiziksel deneylerle yeniden ele aldı. Er-Razi'nin tıbbi derlemeleri önceki eserlerin yanı sıra hastaların belirtilerini ve tedavi gözlemlerini içerir. Bu tür eserlerin iç yapısı, aktarımın yeni yöntem üretimine nasıl dönüştüğünü gösterir. [4][5][6]

2.2. Saray, medrese ve rasathane

Abbasi halifelerinin himayesi, matematik ve astronomi eserlerinin hazırlanmasını kolaylaştırdı. Harizmi, çalışmalarını Halife Me'mun'a sundu. Timurlu Semerkant'ında Uluğ Bey, ölçüm aletleri ve yıldız cetvelleri için bir araştırma çevresi oluşturdu. Ali Kuşçu'nun Osmanlı başkentindeki eğitim faaliyetleri, bu astronomi geleneğinin başka bir siyasi merkeze taşınmasına katkı sağladı. [4][17][21]

Saray desteği modern araştırma özerkliği anlamına gelmiyordu. Personel, maaş, kütüphane ve büyük aletlerin sürekliliği iktidar değişiklikleriyle etkilenebiliyordu. Bununla birlikte dini bir kimliğe sahip kurumlarda matematiğin, astronominin, tıbbın ve mantığın öğretildiği gerçeği, bilim ve dinin her dönemde birbirini dışlayan faaliyetler olarak ele alınamayacağını gösterir. Hangi disiplinlerin okutulduğu ve hangi metafizik görüşlerin tartışmalı sayıldığı yer ve dönem temelinde araştırılmalıdır. [1][3]

2.3. Bilimsel eserlerin dolaşımı ve alımlanması

Bir kitabın çok sayıda nüsha ile yayılması, içindeki bütün görüşlerin kabul edildiği anlamına gelmez. Cebir kitabının uygulamalı problemleri benimsenebilirken yazarın astronomi cetvelleri eleştirilebilir; bir tıp kitabı üniversitelerde okutulurken yazarın metafizik görüşleri reddedilebilir. Orta Çağ bilim ve felsefe tarihinde bu ayrışma yaygındır.

Latin çeviriler, Harizmi'nin hesap yöntemlerini ve İbn Sina'nın tıbbını Avrupa'nın eğitim çevrelerine taşıdı. Bu dolaşım, kişilerin daha sonraki düşünürlerle aynı inançlara sahip olduğunu göstermez. Metinler farklı dillerde yeniden düzenlenmiş, yorumlanmış ve eleştirilmiştir. Bir bilginin tarihi, yazıldığı andaki niyetinden sonraki uygulamalarına kadar birden fazla aşamayı içerir. [1][4][7]

Ünite 3: Harizmi, Cebir ve Sonraki Suçlamalar

3.1. Cebir ve mukabele yönteminin yapısı

Muhammed bin Musa el-Harizmi'nin 9. yüzyılda yazdığı El-Muhtasar fi Hisab el-Cebr ve'l-Mukabele, cebirsel problem çözmeyi sistemli bir anlatım haline getirdi. Harizmi, sayı, kök ve kare türlerini tanımlayarak doğrusal ve ikinci derece denklemleri altı temel duruma ayırdı. Bugünkü gösterimle x² + 10x = 39 denklemi için pozitif kök x = 3 bulunur; tarihsel metinde çözüm modern simgelerle değil, işlemlerin sözel sırasıyla anlatılıyordu.

İkinci derece bir denklemin çözümünde kare tamamlama yöntemi yalnız sonucun hesaplanmasını değil, geometrik bir doğrulamayı da sağlıyordu. x² + 10x = 39 örneğinde iki yana 25 eklenerek (x + 5)² = 64 elde edilir. Buradan x = 3 sonucu çıkar. Harizmi'nin ele aldığı sayı alanı ve pozitif büyüklük anlayışı bugünkü cebirden daha sınırlıydı; negatif köklerin sistematik kullanımı onun eserine sonradan aktarılmamalıdır. Eserdeki kurallar borç, miras, ticaret ve ölçüm problemleriyle de ilişkilidir. [4]

3.2. Algoritma, sayı sistemi ve astronomi

Harizmi'nin Latinceleştirilmiş adı, hesap yöntemlerini belirten algorism ve daha sonra algorithm sözcüklerinin tarihsel gelişimiyle ilişkilidir. Bu etimolojik bağ, modern algoritma kuramının bütün kavramlarının 9. yüzyılda geliştirildiği anlamına gelmez. Ancak işlemleri sonlu, tarif edilebilir bir sırayla uygulama düşüncesinin tarihi bakımından eserleri belirleyicidir.

Astronomi çalışmalarında Hint, İran ve Yunan kaynaklı hesap geleneklerinden yararlanan Harizmi, gezegen konumlarına ilişkin cetveller düzenledi. Zic es-Sindhind olarak bilinen çalışma, sonraki astronomlarca incelendi ve düzeltildi. Said el-Endelüsi, cetvellerde hata ve geometri bilgisinde yetersizlik bulunduğunu savunurken Biruni, esere yöneltilen bazı itirazlara cevap veren çalışmalar hazırladı. Bu kayıtlar bilimsel eleştiriye ilişkindir; kişiye yöneltilmiş dini mahkumiyet olarak kullanılamaz. [4]

3.3. Harizmi’nin dini kimliğine ilişkin kaynaklar

Taberi'nin metnindeki el-Mecusi nisbesi, Harizmi'nin dini kökenine ilişkin modern tartışmalara yol açmıştır. İhsan Fazlıoğlu'nun TDV incelemesi, metinde iki şahsın adının yazım veya aktarım sırasında birleştirilmiş olabileceğini açıklar. Cebir kitabının önsözünden ve Abbasi himayesiyle ilişkili kayıtlardan hareket eden başka yorumlar da bulunmaktadır. Nisbenin çözümü ile bir kişinin sapkın ilan edilmesi farklı araştırma sorularıdır.

Harizmi'nin yaşadığı dönemde dini gerekçeyle kovuşturulduğunu, işinden uzaklaştırıldığını veya toplumsal dışlanmaya uğradığını gösteren belirli bir mahkeme ya da kronik kaydı mevcut kaynaklar arasında tespit edilmemiştir. Al-Dashti'nin konuşması bu konuda bir iddia içerir; kişi ve belgenin adı konuşmada verilmez. Bu nedenle Harizmi'nin kendi dönemindeki muamelesiyle ilgili sonuç, modern polemiklerden çıkarılmamıştır. [4][33]

3.4. Harizmi’ye yöneltilen modern dini eleştiriler

Nasser bin Hamed el-Fehd, Hakikat el-Hadara el-İslamiyye başlıklı metninde Harizmi'yi, İbnü'l-Benna ve Tusi ile birlikte müneccim ve kahin olarak niteler. Aynı metinde felsefe ve doğa bilimleriyle uğraşan bir dizi tarihsel kişiyi dini ölçütlerle eleştirir. Bu metnin Harizmi'nin ölümünden yüzyıllar sonra kaleme alınmış olması, nitelemenin onun çağdaşlarına ait olmadığını gösterir. [32]

Harizmi'nin bilim tarihi içerisindeki konumu, cebirdeki yöntemleri, sayı hesapları ve astronomi cetvellerinin sonraki kullanımından belirlenir. Modern yazarın ona yüklediği dini niteleme, bu matematiksel çalışmaların doğruluğunu ölçen bir kanıt değildir. Aynı şekilde astronomi cetvellerindeki hataların eleştirilmesi de kişiye dini suçlama yöneltildiği anlamına gelmez. [4][32]

Ünite 4: Optik, Tıp ve Deneysel Bilgi

4.1. İbnülheysem'in görme modeli

İbnülheysem'in Kitab el-Menazir adlı eseri, ışığın davranışı ile görmenin oluşumunu birlikte ele alır. Görmenin gözden dışarı çıkan ışınlarla gerçekleştiği görüşü yerine, cisimlerden göze ulaşan ışığın belirleyici olduğu açıklamayı geliştirir. Düz hat boyunca yayılım, gölge, yansıma ve kırılma üzerine geometrik çözümlemeler kullanır. Karanlık oda düzenekleri ve kontrollü açıklıklardan geçen ışık, fiziksel olguyu açıklamak için başvurduğu örneklerdendir. [5]

Bir noktasal açıklıktan geçen ışığın karşı yüzeyde ters görüntü oluşturması, ışınların geometrik ilişkisiyle açıklanır. Açıklığın boyutu, yüzeylerin uzaklığı ve ışığın geliş yönü sonuç üzerinde etkili olduğundan tek bir çizim tüm optik koşulları temsil etmez. İbnülheysem'in çalışması, gözleme dayalı düzenek ile geometrik modelin aynı açıklamada kullanılmasının tarihindeki önemli aşamalardan biridir. Bugünkü kamera sensörü, fotometrik kalibrasyon veya sayısal görüntü işleme kavramları onun eserlerine geriye dönük olarak atfedilmemelidir.

4.2. Nil projesi ve siyasi koşullar

İbnülheysem'in Nil taşkınlarını denetlemek üzere önerdiği büyük mühendislik projesiyle ilgili biyografik anlatıda, Asvan civarındaki incelemenin ardından tasarımın uygulanabilir olmadığını gördüğü aktarılır. Fatımi Halifesi Hakim'in tepkisinden çekindiği ve kendisini korumak amacıyla davranışlarını değiştirdiği yolundaki rivayetler sonradan kaleme alınmış biyografilerde bulunmaktadır. Ev hapsinin süresi ve olayın ayrıntıları kaynaklara göre değişir. [5]

Bu kayıt, onun optik kuramının dini gerekçelerle yasaklandığını göstermez. Projenin vaat edilen sonucu vermemesinin siyasi iktidar karşısında doğurduğu riskle ilgilidir. Mühendislik bakımından da gözlem öncesi tasarım fikri ile yerinde sınanmış uygulanabilirlik değerlendirmesinin farklı aşamalar olduğu anlaşılır. Olayın tarihsel anlatısı ile modern bir fizibilite prosedürü aynı şey değildir.

4.3. Er-Razi'nin klinik yaklaşımı

Ebubekir er-Razi, hastalıkların belirtilerini karşılaştıran, tedavi deneyimlerini ve önceki tıp literatürünü bir araya getiren eserler yazdı. Çiçek ve kızamığa ilişkin anlatısı, benzer belirti kümelerinin ayırt edilmesi açısından tıp tarihinin temel metinleri arasında sayılır. Bu yaklaşım, yalnızca bir hastalığa isim verme işleminden ibaret değildir; farklı klinik tabloların gözlenmesine ve hastalığın seyrine dikkat eder. [6]

Er-Razi'nin peygamberlik ve vahiy hakkındaki düşüncelerinin önemli bir kısmı, onunla tartışan Ebu Hatim er-Razi gibi muhalif yazarların anlatılarından bilinmektedir. Stanford Encyclopedia of Philosophy, bu aktarımların aidiyeti ve yorumu hakkında birbirinden farklı akademik görüşler bulunduğunu belirtir. Muhalifin aktardığı bir görüş, kişinin doğrulanmış doğrudan sözü gibi gösterilmemelidir. Er-Razi'nin tıp çalışmaları ile dini tartışmaları bu nedenle ayrı kaynak kümeleri üzerinden değerlendirilir. [6]

4.4. İbn Sina: Tıp, mantık ve metafizik

İbn Sina'nın El-Kanun fi't-Tıbb adlı eseri, tıbbi bilgiyi belirli bir sınıflandırma içinde toplar; hastalık belirtilerini, ilaçları ve tedavi yaklaşımlarını ele alır. Kitab eş-Şifa ise mantık, doğa felsefesi, matematik ve metafiziği kapsar. Onun düşünce sisteminde zorunlu varlık kavramı, Tanrı'nın varlığına ilişkin bir metafizik açıklamanın temelidir. Bu nedenle İbn Sina'nın düşüncelerine yöneltilen sonraki dini eleştiriler, onun Tanrı'nın varlığını reddettiği biçiminde sadeleştirilemez. [7]

İbn Sina bir dönem Hemedan'da siyasi nedenlerle hapsedildi. Ölümünden sonra Gazzali, Tehafüt el-Felasife adlı eserinde filozofların belirli metafizik görüşlerini eleştirdi; alemin ezeliliği, Tanrı'nın tikelleri bilmesi ve bedensel diriliş konuları uyuşmazlığın merkezindeydi. Gazzali'nin metni, İbn Sina'nın ölümünden sonra yazılmıştır. Hapsedilme olayıyla aynı gerekçe ve zaman çizgisinde gösterilemez. [7][1]

Ünite 5: Felsefe, Matematik ve İnanç Yorumları

5.1. Farabi'nin bilgi tasnifi ve mantık

Farabi, Aristotelesçi mantığı Arapça felsefe dilinde sistemleştiren, bilginin sınıflandırılması ve müziğin matematiksel temelleri üzerine eser veren düşünürler arasındadır. İhsa el-Ulum ilimlerin konularını ve aralarındaki ilişkileri tasnif eder; Kitab el-Musiki el-Kebir ise ses aralıklarını ve oranları kuramsal olarak ele alır. Müzikal aralıkta frekans oranı bugün ölçülebilir bir büyüklüktür; Farabi'nin döneminde tartışma tel uzunlukları, perde aralıkları ve matematiksel oranlar üzerinden yürütülüyordu. Bu çalışmaların konusu ile yazarın siyaset ve metafizik görüşleri aynı disiplin değildir.

Gazzali'nin filozoflara yönelttiği eleştirilerin bir bölümü Farabi ve İbn Sina üzerinden açıklanır. Gazzali, belirli metafizik önermeleri dinin temel öğretilerine aykırı görürken matematiğin her sonucunu reddetmemiştir. Söz konusu ihtilaf, mantıksal çıkarımın geçerliliği ile metafizik bir önermenin dini anlamının aynı ölçütle değerlendirilmemesinden doğar. Farabi'nin karşılaştığı düşünsel eleştiriler, yaşamı boyunca belirli bir mahkeme cezasına çarptırıldığı şeklinde aktarılmamalıdır. [1][7]

5.2. Ömer Hayyam'ın üçüncü derece denklemleri ve astronomisi

Ömer Hayyam, üçüncü derece denklemlerin bazı sınıflarını konik kesitlerin kesişimleriyle çözdü. Genel bir üçüncü derece denklemin kökünü ararken doğru, çember, parabola veya hiperbolün uygun kesişimini belirlemek, cebirsel ifadeyi geometrik bir probleme dönüştürüyordu. Bugünkü sembolik gösterim çözümün anlatılmasını kolaylaştırır; ancak onun yöntemini kapalı formdaki modern kök formülüyle özdeşleştirmek doğru değildir. Takvim düzenlemesi ve astronomik gözlemlerle bağlantılı çalışmaları da vardır. [15]

Hayyam'a atfedilen rubailerde ölüm, zaman, kesinlik ve ahiret konuları sıkça görünür. Bununla birlikte rubailerin aidiyeti tek tek araştırma konusudur: geç tarihlerde çoğalan yazmalar, farklı kişilerin şiirlerini aynı ada bağlayabilir. Necmeddin Daye, İbnülkıfti ve başka müelliflerin dini eleştirileri tarihsel kayıtlarda bulunur; ancak bu yargılar, bütün rubailerin özgünlüğünü veya Hayyam'ın kişisel inancının tek bir tanımla belirlenebileceğini kanıtlamaz. Selçuklu yönetim çevresinden himaye görmesi de dışlandığı yönündeki tümel anlatıyla birlikte değerlendirilmelidir. [15]

5.3. Sühreverdi'nin işrak felsefesi ve ölümü

Sühreverdi'nin bilgi kuramında ışık, yalnız fiziksel bir olgu değil, varlığın açıklanmasında kullanılan metafizik bir ilkedir. Dolayısıyla ışıkla ilgili ifadeler, modern fotometri veya optik denklemi gibi okunamaz. Bununla birlikte işrak felsefesi, mantıksal açıklama, sezgisel bilgi ve ontoloji arasında özgün bir sistem kurma girişimidir. Felsefesinin teknik terimleri ve akıl yürütme yapısı açıklandıktan sonra siyasi ve dini uyuşmazlıklar değerlendirilebilir. [14]

Halep'te bazı ulema çevreleri Sühreverdi'yi dini öğretilere aykırılıkla suçladı. Eyyubi iktidarı içindeki siyasi ilişkilerle bağlantılı müdahaleler sonucunda 1191'de öldürüldü. Ölümün uygulanma biçimine ilişkin farklı rivayetler vardır. İdamını doğrudan ışığın fiziksel niteliklerine dair bir keşfin cezası şeklinde açıklamak, eldeki tarihsel kaynakları aşar. [14]

5.4. İbn Rüşd: Felsefe, tıp ve hukuk

İbn Rüşd, Aristoteles'in mantık ve doğa felsefesi eserlerine kapsamlı açıklamalar yazdı. El-Külliyyat fi't-Tıbb tıbbi bilgiyi sistemleştiren çalışmalarındandır. Faslü'l-Makal ise felsefi araştırma ile dini metinleri yorumlama arasındaki ilişkinin gerekçelerini tartışır. Onun eserleri Latin ve İbrani düşünce çevrelerinde çok farklı görüşlerin gelişmesine de kaynaklık etti; sonraki yorumların tümünü yazara mal etmek doğru değildir.

1195'te Muvahhid yönetimi altında sürgüne gönderildi; eserlerine yönelik yasaklama ve yakma anlatıları tarihsel kaynaklarda bulunmaktadır. Daha sonraki dönemde yeniden kabul görmesi, aynı siyasi çevrede yaptırımların koşullara göre değişebildiğini gösterir. Sürgünün yalnızca tıp çalışmaları nedeniyle gerçekleştiği doğrulanmıyor; felsefe, dini yorum ve siyasi konjonktür birlikte incelenir. [16][1]

Ünite 6: Hurufilik, Sayılar ve Nesimi

6.1. Harf-sayı eşlemelerinin biçimsel yapısı

Ebced, Arap harflerine belirli sayısal değerlerin verildiği geleneksel bir kodlama düzenidir. Belirli bir metnin harflerinden hesaplanan toplam, alfabe ve yazım kuralları sabit tutulduğunda yeniden üretilebilir. Hurufilikte harflerin, seslerin, insan yüzündeki çizgilerin ve sayısal örüntülerin yorumlanması geniş bir metafizik öğretiye bağlanmıştır. Arap alfabesindeki 28 ve Fars yazı geleneğinde kullanılan 32 harf, Hurufi metinlerinde anlam taşıyan sınıflandırmalar arasındadır. [11]

Burada matematiksel işlem ile doğrulanabilir önermeyi ayırmak gerekir. Bir sayısal eşlemenin deterministik olması, eşlemenin insan anatomisinin veya doğanın zorunlu bir yasasını temsil ettiğini göstermeye yetmez. Bir metnin iki farklı yazımı farklı toplamlar verebildiğinde sonuç, uygulanan kodlama sözleşmesine bağımlıdır. Hurufi sayı yorumlarının tarihsel değeri, modern deneysel bilim statüsü kazandırılmadan, kendi metin ve düşünce bağlamında incelenebilir.

6.2. Fazlullah ve öğretinin yayılması

Fazlullah Esterabadi'nin geliştirdiği Hurufi öğreti, harf ve insan tasvirinden hareketle kutsal metinleri yeniden yorumladı. Cavidanname geleneği, metinsel sembolizm ile varlık düşüncesini bağlar. Fazlullah 1394'te Timurlu siyasi düzeni içinde öldürüldü. Fazlullah’ın öldürülmesi, Osmanlı yönetimi altında değil Timurlu siyasi düzeni içinde gerçekleşti. [11]

Öğretinin Anadolu'ya, Azerbaycan'a ve Suriye'ye yayılması hem yazılı eserler hem şiir ve mürid çevreleri aracılığıyla gerçekleşti. Sonraki yüzyılların dini yazarları Hurufi öğretisini farklı biçimlerde sınıflandırdı. Bu sınıflandırmalar, grubun bütün üyelerinin aynı inançları benimsediğini veya aynı siyasi faaliyetlerde bulunduğunu göstermeyebilir. [11][12]

6.3. Nesimi'nin şiiri ve insan anlayışı

Nesimi'nin Sığmazam gazelindeki “Ben bu cihana sığmazam” ifadesi, insanın varlığına ve mutlak olana ilişkin şiirsel bir anlatımın parçasıdır. Şiirin anlam alanında insan, beden, evren ve ilahi varlık arasındaki sembolik bağlar öne çıkar. Bu ifadelerin astronomik evrenin büyüklüğüne dair deneysel bir sav olduğu ileri sürülemez. Nesimi'nin Türkçe şiiri, Hurufi kavramları edebi bir ifade sistemine dönüştürmesi ve tasavvuf çevrelerindeki sonraki etkisi açısından incelenir. [12]

Nesimi, düşüncelerini yaymakta güçlük çektiği Anadolu'dan sonra Halep'e yöneldi. Memlük idaresindeki Halep'te dini suçlamalarla karşılaştı ve 1417 dolaylarında öldürüldü. Bazı anlatılarda derisinin yüzüldüğü aktarılır; işlemin idamdan önce mi sonra mı uygulandığına ilişkin popüler anlatılar aynı kanıt düzeyinde değildir. Nesimi'nin ölümü Osmanlı'da gerçekleşmiş bir infaz olarak sınıflandırılamaz. [12]

6.4. Edirne'de Hurufilere yönelik kovuşturma

II. Mehmed'in ilk saltanatı sırasında Edirne'de Hurufi bir grubun saray çevresinde görünür hale geldiği ve Fahreddin-i Acemi'nin karşı çıkışı sonrasında yakılarak öldürülen kişiler bulunduğu aktarılır. Olayın tarihlendirilmesi ve ayrıntıları, dönemin ve sonraki tarihçilerin anlatıları üzerinden ele alınır. Bu kişilere yöneltilen dini ithamları, matematiksel veya astronomik bir teoremin yanlışlanması gibi sunmak doğru değildir. [11][13]

Edirne vakasında öğreti, saray çevresine erişim, ulemanın müdahalesi ve siyasi otoritenin yaptırımı aynı olayda birleşir. Öğretinin sayısal sembolizmiyle infazın gerekçesi arasındaki bağ, doğrudan belgelendiği ölçüde kurulmalıdır. Olay, düşüncenin kamusal dolaşımının dini ve siyasi sınırlarına ilişkin tarihsel bir kayıttır. [13]

Ünite 7: Osmanlı'da İlim, Yargı ve Mesleki Rekabet

7.1. Molla Lütfi'nin matematik çalışmaları

Molla Lütfi, matematik, mantık ve dönemin ilim tasnifiyle ilgilenen bir Osmanlı alimi olarak Ali Kuşçu ve Sinan Paşa'nın çevresinde yetişti. Tazif el-Mezbah adlı eseri, klasik geometride küpün iki katına çıkarılması diye bilinen Delos problemiyle ilişkilidir. Verilen bir küpün hacmi V ise hacmi 2V olan küpün ayrıtı, başlangıç ayrıtının küpkök 2 katıdır. Pergel ve işaretsiz cetvelle sınırlı klasik inşa problemi bakımından bu oranın oluşturulması, modern cebirde alan genişletme ve inşa edilebilirlik konularıyla ilişkilidir. Ancak modern imkansızlık kanıtı Molla Lütfi'ye atfedilemez. [19]

Molla Lütfi'nin 23 Ocak 1495'te zındıklık ve ilhad suçlamasıyla idamı tarihsel kayıtlarda sabittir. Davanın arkasında ilmiye sınıfındaki husumet ve rekabet bulunduğunu ileri süren dönem anlatıları vardır. Ahmet Yaşar Ocak ve TDV'nin biyografisi, suçlamaların yapısı ve tanıkların konumu bakımından farklı değerlendirmeleri aktarmaktadır. Hükmün varlığı, isnatların tümünün doğru olduğunu kanıtlamaz. [3][19]

7.2. Molla Kabız ve diğer teolojik davalar

Molla Kabız'ın Hz. İsa'nın konumu hakkında savunduğu görüşler 1527'de Osmanlı yargı çevrelerinde ele alındı. İlgili tarihsel kayıtlar, dini tartışmanın resmi yargılama ve idama dönüştüğünü gösterir. Molla Kabız, doğa bilimindeki bir keşfi nedeniyle idam edilen matematikçi gibi tanıtılmamalıdır; bu vaka ilmiyenin doktrin sınırlarıyla ilgilidir. [23]

İsmail Maşuki, Muhyiddin Karamani ve Hamza Bali vakalarında da dini yorum, toplumsal etki ve idari yaptırım farklı bileşimler oluşturdu. Yargılama siciliyle sonraki biyografi aynı tür belge değildir. Hurufi veya tasavvufi düşünce çevresindeki her davayı bütün üyeleri kapsayan tek bir siyasi olayın kanıtı olarak kullanmak kaynakların ötesine geçer. [3]

7.3. İlmiye çevresinde rekabet ve yargı

İlmiye içinde görev, gelir ve nüfuz dağılımı, görüş ayrılıklarının yalnız kuramsal boyutta kalmamasına yol açabiliyordu. Bir alimin ders verme yetkisi, görüşlerinin kabulü veya bir rakibin suçlaması, aynı kurumlarda tartışılıyordu. Buna karşılık bir rakibin suçlaması bulunduğu için bütün hukuk süreçlerinin yalnız kişisel kıskançlıkla açıklandığı da iddia edilemez. Molla Lütfi hakkında kaynaklardaki karşı tanıklıklar, bu iki olasılığın neden ayrı değerlendirildiğini gösterir. [3][19]

7.4. Şeyh Bedreddin'in hukuk eserleri ve siyasi yargılanması

Şeyh Bedreddin, Camiu'l-Fusuleyn ve Letaifü'l-İşarat gibi fıkıh metinleri hazırlamış bir Osmanlı hukuk alimi ve tasavvuf düşünürüdür. Hukuki meselelerin sınıflandırılması, farklı görüşlerin karşılaştırılması ve uygulama sorunlarına yanıt aranması bu eserlerin temel yönlerindendir. Bedreddin'in matematik veya fizik alanında doğrulanmış özgün bir keşif nedeniyle cezalandırıldığına ilişkin kayıt bulunmamaktadır. [45]

Çelebi Mehmed döneminde Bedreddin'in çevresindeki faaliyetler siyasi isyanla ilişkilendirildi. Serez'de kurulan heyetin kararından sonra 1420'de idam edildi. Olayın tarihsel yorumunda dini görüşler, dönemin taht mücadeleleri, mürid ağları ve siyasi yargılama birbirinden ayrılmalıdır. İsyanla ilişkili suçlamalar, eserlerinin fıkıh tarihindeki yerini tek başına açıklamaz. [45]

Ünite 8: Ahiret, Vahiy ve Doğa Üzerine Aykırı Görüşler

8.1. Nadajlı Sarı Abdurrahman Efendi

Ahmet Yaşar Ocak'ın aktardığı Osmanlı kayıtlarında Nadajlı Sarı Abdurrahman Efendi, cennet, cehennem ve öldükten sonra diriliş hakkındaki görüşleri nedeniyle 1602'de idam edilen müderris olarak yer alır. Kaynaklarda kendisine isnat edilen fikirler belirli ahiret öğretilerini reddetmeye yöneliktir. Böyle bir isnattan kişinin Tanrı'nın varlığını tümüyle reddettiği sonucu çıkmaz. [3][24]

Bu vaka modern “deizm” sözcüğüyle otomatik biçimde sınıflandırılmamalıdır. Deizm farklı dönemlerde ve yazarlarda değişen anlamlar taşır; Tanrı'nın varlığını kabul etme, vahiy ve mucizeye yaklaşım bakımından belirli bir çerçeveye sahiptir. Osmanlı yargılamasında kullanılan zındıklık veya ilhad gibi terimler bu kavramla bire bir örtüşmez.

8.2. Lari Mehmed Efendi

1665'te idam edilen Lari Mehmed Efendi'nin dirilişi ve bazı dini yükümlülükleri reddettiği ileri sürülmüştür. Müsadere ve terekesine ilişkin kayıtlar, söz konusu düşünsel ihtilafın maddi sonuçlarını da göstermektedir. Kitaplarının ve notlarının varlığı, içeriklerinin bütünü bilinmeden belirli bir felsefi ekole üyeliği kanıtlayamaz. Sariyannis, vakayı Ocak'ın daha önce incelediği Osmanlı ilmiye çevrelerindeki heterodoksi tartışmalarıyla birlikte değerlendirir. [3][24]

8.3. Patburunzade ve astronomi temelli yorumlar

Patburunzade Mehmed Efendi'nin peygamberlik ve astronomik yorumlar hakkında savunduğu ileri sürülen görüşler 17. yüzyıl sonlarındaki Osmanlı heterodoksi tartışmalarının bir parçasıdır. Kaynaklarda 1681'de idam edildiği aktarılır. Ancak gezegen hareketlerini hesaplama, gökcisimlerinden siyasi veya dini sonuçlar çıkarma ve peygamberliği açıklama iddiası arasında yöntem bakımından belirgin farklar vardır. [24]

Astronomi, gözlemlenebilir konumları ve hareketleri hesaplar. Astrolojik yorum, bu verilerle insan yaşamındaki olaylar arasında ayrıca kanıt gerektiren ilişkiler kurar. Patburunzade'ye isnat edilen düşünce, bu iki alanın tarihsel olarak birbirinden her zaman kesin çizgilerle ayrılmadığı koşullarda ele alınmalıdır. Ona modern deneysel bilimin bir sonucuymuş gibi görüş isnat edilmemelidir.

Ünite 9: Astronomi, Ölçüm ve Kurumlar

9.1. Ali Kuşçu ve astronomi geleneğinin aktarılması

Ali Kuşçu, Semerkant astronomi çevresiyle İstanbul'daki matematik ve astronomi öğretimi arasında önemli bir bağlantıdır. Astronomik modellerin geometrik özellikleri, gezegen hareketlerinin hesaplanması ve medrese öğretimi üzerine çalıştı. Astronomi, yalnız gökyüzüne bakmaktan ibaret değildir; belirli bir anın ve gökcismi konumunun koordinat sistemi, ölçüm aleti ve hesap cetveliyle ilişkilendirilmesidir. [17]

Fatih Sultan Mehmed'in Ali Kuşçu'ya sağladığı destek, aynı siyasal düzenin bilimsel eğitim için imkan oluşturabildiğini gösterir. Molla Lütfi'nin daha sonraki idamı, bu himaye olayını ortadan kaldırmaz; iki vaka farklı tarihlerde ve farklı gerekçelerle gerçekleşmiştir. [17][19]

9.2. Takiyüddin ve İstanbul Rasathanesi

Takiyüddin'in astronomi çalışmaları, ondalık kesirlerin hesaplarda kullanılması, açıların belirlenmesi, gözlem aletlerinin yapısı ve zamanı ölçen mekanik düzeneklerle ilişkilidir. Hassas bir gözlem programında hata yalnız gözlemcinin dikkatine bağlı değildir: ölçek bölüntüleri, alet geometrisi, zaman referansı ve çevre koşulları ölçülen konumu etkiler. Takiyüddin'in eserleri bu nedenle döneminin astronomik ölçüm teknikleri içinde incelenmelidir. [18]

III. Murad'ın himayesiyle kurulan İstanbul Rasathanesi 22 Ocak 1580'de padişah emriyle tahrip edildi. Kaynaklarda Şeyhülislam Kadızade'nin olumsuz değerlendirmesinin ve saray çevresindeki siyasi çatışmaların karara katkısı anlatılır. Fetva ile raporun biçimi ve kararın nedenselliği hakkında farklı tarihsel yorumlar vardır. Bu olaydan Osmanlı'daki bütün astronomi çalışmalarının aynı tarihte sona erdiği sonucu çıkarılamaz. Takiyüddin idam edilmedi. [18]

9.3. Katip Çelebi ve disiplinlerin yeri

Katip Çelebi'nin Keşfü'z-Zünun eseri kitaplar ve ilim dalları hakkında bibliyografik bilgi derler; Cihannüma coğrafi bilginin aktarılması bakımından önemlidir. Mizanü'l-Hak ise dini ve entelektüel tartışmaları ele alır. Bu eserler modern bir bilimsel dergi indeksleme sisteminin aynısı değildir; fakat bilgi kaynaklarının düzenlenmesi, bulunması ve karşılaştırılması açısından tarihsel araçlardır. [22]

Katip Çelebi'nin akli ilimlerin önemine yönelik görüşleri, Osmanlı düşünce hayatında bilimsel yöntem tartışmasının yalnızca dışarıdan gelen bir eleştiri olmadığını gösterir. Medrese programlarının ve entelektüel ortamın tek biçimli olduğu da varsayılmamalıdır; kurumlar ve dönemler arasındaki farklılıklar ilgili kayıtlarla açıklanır. [22]

Ünite 10: Haritacılık, Astronomi ve Siyasi Yaptırım

10.1. Piri Reis'in haritaları ve denizcilik bilgisi

Piri Reis'in 1513 dünya haritası, farklı denizcilik kaynaklarının birleştirilmesiyle hazırlanan erken dönem Osmanlı kartografyasının başlıca örneklerindendir. Kitab-ı Bahriye ise kıyı biçimleri, liman girişleri, akıntılar, sığlıklar ve seyir için gerekli yerel bilgileri birlikte sunar. Haritanın teknik değeri, yalnız çizimin ayrıntısında değil, kaynakların derlenmesiyle uygulamaya uygun bir mekansal temsil oluşturmasındadır. [20]

Harita bir koordinat temsili olduğundan kaynak ölçümlerin doğruluğu, projeksiyon seçimi, ölçek ve coğrafi ayrıntının seçilmesi sonucu değiştirir. Piri Reis'in eserleri, modern uydu görüntüsü veya sayısal jeodeziye dayanmadan hazırlanan haritaların kendi dönemi içindeki sınırlarıyla değerlendirilmelidir. Onun Amerika kıyılarını gösteren haritası, bilinmeyen bir modern teknoloji kullandığı iddiasının kanıtı değildir.

10.2. Hürmüz Seferi ve idam

Piri Reis, 1552 Hürmüz harekatının ardından kuşatmayı kaldırdı; Basra'da bıraktığı asıl donanmasını geri getirmeden Mısır'a döndü. Basra ve Mısır yönetim çevrelerinden gelen suçlamalar, askeri kararlarının değerlendirilmesinde etkili oldu. 1553 yılı sonunda Kahire'de idam edildiği kabul edilir. Seferin koşulları, Portekiz donanmasının tehdidi ve dönemin idari rekabeti hakkında farklı yorumlar vardır. [20]

Piri Reis'in idamında harita hazırlamasının veya belirli bir dini düşüncesinin cezalandırıldığı belgelenmiş değildir. Olay, büyük teknik birikime sahip bir deniz komutanının askeri ve siyasi kararların sonuçlarıyla karşılaştığı vaka olarak değerlendirilir. Katkılarının tarihsel değeri ve idamın belgelendiği nedenler ayrı tutulur. [20]

10.3. Uluğ Bey'in Semerkant gözlemleri ve ölümü

Uluğ Bey'in kurduğu Semerkant astronomi çevresinde gözlemler ve yıldız cetvelleri hazırlandı. Zic-i Sultani, yıldızların konumlarını içeren önemli astronomik çalışmalardandır. Gök koordinatlarının karşılaştırılması, ölçüm araçlarının kalibrasyonu ve hesapların tekrar yapılması, bu çalışmanın teknik boyutunu oluşturur. [21]

1449'da Timurlu hanedan mücadelesinde oğlu Abdüllatif'in siyasi üstünlüğü sonrasında öldürüldü. Bazı kaynaklarda dini nitelikli hüküm ve suçlamalara ilişkin anlatılar da bulunur; ancak olayın hanedan siyasetiyle bağı koparılamaz. Uluğ Bey Osmanlı hükümdarı değil Timurlu hükümdarıdır. [21]

Ünite 11: Avrupa'da Felsefe ve Dini Otorite

11.1. Hypatia'nın matematik çevresi ve ölümü

İskenderiyeli Hypatia, geç Antik Çağ'da matematik ve felsefe öğretimiyle tanınan bir düşünürdü. Çağının matematiksel metinlerine ilişkin yorumları ve öğrencileri üzerinden yürüttüğü öğretim, bilim tarihindeki yerinin temelini oluşturur. Ona atfedilen bütün teknik eserler günümüze ulaşmadığından, özgün buluşlarının kapsamı konusunda dikkatli olmak gerekir. [39]

415 yılında Hristiyan bir kalabalık tarafından öldürüldü. İskenderiye'de piskopos Kyrillos ile vali Orestes çevresindeki siyasi çatışmalar olayın önemli bağlamıdır. Hypatia'nın belirli bir matematik teoremini kanıtladığı için öldürüldüğünü ileri süren anlatı tarihsel belgelerle doğrulanmaz. [39]

11.2. Giordano Bruno ve sonsuz evren

Giordano Bruno, Kopernik modelinden hareketle sonlu ve küresel evren anlayışını sorguladı; sonsuz ve çok sayıda dünya içeren bir kozmos tasarladı. Bu görüşler astronomik ölçümden çok doğa felsefesi, teoloji ve metafizik üzerine kurulmuştu. Bruno'nun evren tasavvuru ile daha sonra geliştirilen gözlemsel kozmoloji aynı kanıt kümesine sahip değildir. Fikirlerinin tartışılması, matematiksel olarak kanıtlanmış bir modern evren modelini temsil ettiği anlamına gelmez. [25]

Bruno 1592'de tutuklandı; uzun Engizisyon sürecinden sonra 17 Şubat 1600'de Roma'da yakılarak öldürüldü. Davadaki dini öğretiler, teslis, ruh ve evrenin yapısı gibi konuları kapsıyordu. İdamın yalnız Dünya'nın Güneş çevresinde hareket ettiğini savunmasına bağlanması, soruşturmanın daha geniş kapsamını dışarıda bırakır. Ölümünden sonra Marin Mersenne onu ağır biçimde kötüledi; bu nitelendirmeler de Bruno'nun dönemindeki cezanın gerekçesiyle aynı belge sayılmaz. [25]

11.3. Michael Servetus'un tıp ve teoloji çalışmaları

Michael Servetus'un 1553'te yayımlanan Christianismi Restitutio adlı eserinde akciğerlerden geçen kan dolaşımı üzerine bir açıklama bulunur. Bu açıklama modern kan dolaşımı kuramının bütününü içermez; fakat tıp tarihi bakımından belirli bir fizyolojik ilişkinin tanımlanmasına katkı sağlar. Servetus'un bilimsel katkısı ile teslis öğretisine yönelttiği dini eleştiriler, eserde yan yana bulunsa da birbirinden farklı iddialardır. [26]

Servetus Cenevre'de Protestan siyasi yönetimin verdiği kararla 27 Ekim 1553'te yakılarak öldürüldü. Yargılama esas olarak dini öğretilerle ilgilidir; tıbbi dolaşım açıklamasını idamın doğrudan nedeni olarak sunmak doğru değildir. Olay Katolik ve Protestan yönetimlerde dini farklılıkların hukuki yaptırıma dönüşebildiği tarihsel dönemin parçasıdır. [26]

11.4. Lucilio Vanini ve doğa felsefesinin suçlanması

Lucilio Vanini, Aristotelesçi doğa düşüncesini ve Rönesans natüralizmini yeniden yorumlayan eserler yazdı. De Admirandis Naturae Reginae Deaeque Mortalium Arcanis adlı çalışmasında doğayı ve geleneksel açıklamaları felsefi tartışmanın konusu yaptı. Metinleri bugünkü deneysel biyoloji veya fizik düzeyinde doğrulanmış bir kuramla özdeşleştirilmemelidir. [41]

İtalya ve Fransa'da dini suçlamalarla karşılaştı; 1619'da Toulouse Parlamentosu tarafından dinsizlik ve dine hakaret suçlamalarıyla mahkum edilip idam edildi. Yaşamına ilişkin bilgiler, mahkeme süreci ve sonraki biyografiler arasında ele alınmalıdır. [41]

11.5. Tommaso Campanella: Doğa felsefesi ve uzun hapis

Tommaso Campanella, duyuların bilgi edinmedeki rolünü, Aristotelesçi doğa açıklamalarına yönelik eleştirileri ve ideal toplum düzenini ele alan eserler hazırladı. Civitas Solis siyasi-felsefi bir tasarıdır; Apologia pro Galileo ise Galileo'nun düşüncelerini tartışan bir savunma metnidir. Astroloji ve doğal büyüye ilişkin yorumları da bulunur; bunların modern deneysel bilimle aynı yöntemi kullandığı varsayılmamalıdır. [44]

İspanyol yönetimine karşı komployla bağlantılı suçlamalar ve dini yargılamalar sonucunda 1599'da tutuklandı; yaklaşık 27 yıl Napoli'deki kalelerde hapsedildi ve 1626'da serbest bırakıldı. Olay siyasi isyan suçlamasıyla dini kovuşturmanın birleştiği bir örnektir. [44]

Ünite 12: Gözlem, Mekanik ve Engizisyon

12.1. Galileo'nun teleskop gözlemleri

Galileo, Ay yüzeyindeki yükseltileri, Jüpiter'in dört büyük uydusunu ve Venüs'ün evrelerini gözlemledi. Bu bulgular, bütün gökcisimlerinin Dünya çevresinde döndüğü katı bir modelle uyuşmuyordu. Venüs'ün evreleri bazı Yer merkezli modelleri dışlarken, o tarihte savunulan bütün alternatif düzenleri tek başına çürütmüyordu. Gözlemin doğrulanması için teleskobun optik niteliği, gözlenen cismin konumu ve tekrar gözlem koşulları önemlidir. [27]

Galileo, düşen cisimler ve hareket konularında matematiksel ilişkilere başvurdu. İdeal hareket modeli, gerçek sürtünme ve hava direnci koşullarından ayrı ele alınmalıdır. Deneysel olgu ile çıkarılan matematiksel kuralın ilişkisi, mekanik tarihindeki katkısının temel parçasıdır. [27]

12.2. 1616 ve 1633 kararları

Galileo'nun Kopernikçi görüşlerini savunması 1616'da kilise yetkililerince sınırlandı; 1633'te Engizisyon önünde yargılandı ve ev hapsine alınmasına yol açan hüküm verildi. Bilimsel görüşün dini metinlerin yorumu ile çatıştığı konular yargılamada doğrudan yer alıyordu. Galileo'nun idam edildiği veya yakıldığı iddiaları doğru değildir. [27]

Galileo'nun kendi yazılarında kutsal metinlerin ve doğa gözlemlerinin nasıl yorumlanacağına ilişkin savlar da bulunur. Bu nedenle olayı yalnız inançsız bir bilim insanıyla dindar bir kurumun karşılaşması şeklinde tanımlamak, tarafların düşünsel konumlarını yanlış gösterir. [27][1]

12.3. Kepler ve mezhepsel dışlanma

Johannes Kepler'in gezegen hareketlerine ilişkin üç yasası, Mars gözlemleri ve Tycho Brahe'nin veri birikimiyle ilişkili hesaplardan geliştirildi. Eliptik yörünge modeli, gezegenin Güneş'e uzaklığı ve açısal konumunun hesaplanmasında daha önceki dairesel varsayımlara göre farklı bir matematiksel yapı sağladı. Tarihsel keşfin anlamı, önceki modellerle gözlem sapmasının karşılaştırılmasında belirgindir. [40]

Kepler, dini aidiyeti ve belirli teolojik görüşleri nedeniyle mezhepsel sorunlar yaşadı. 1600'de Graz'dan ayrılmak zorunda kaldı; Lutheran çevrelerle doktrinel anlaşmazlıkları oldu. Bu yaptırımların doğrudan eliptik yörünge yasasını açıkladığı için uygulandığını ileri süren kaynak yoktur. Astronomik katkı ile dini çatışmanın nedenleri ayrıdır. [40]

Ünite 13: Toplum, Eğitim ve Doğa Tarihi

13.1. Spinoza ve fikirlerin dolaşımı

Baruch Spinoza, töz, nedensellik ve doğa hakkında geometrik düzenle kurduğu felsefi açıklamayla tanınır. Ethica adlı eserinde tanımlar, aksiyomlar ve önermelerden oluşan biçimsel bir sunum izler. Geometrik metin düzeni, bütün önermelerin deneysel fizik yasası olduğu anlamına gelmez. [35]

1656 yılında Amsterdam Sefarad Yahudi cemaati tarafından topluluktan çıkarıldı. Bu karar dini ve toplumsal yaptırımın örneğidir; bir devlet mahkemesinin verdiği ölüm cezasıyla aynı olay türü değildir. Spinoza'nın eserlerinin sonraki Avrupa felsefesine etkisi, ilk toplumsal kabulüyle aynı çizgide ilerlemedi. [35]

13.2. Buffon ve Dünya'nın geçmişi

Buffon, doğa tarihi çalışmalarında canlıların çeşitliliğini, türleri, Dünya'nın oluşumunu ve fiziksel süreçlerin tarihini ele aldı. Bir sıcak cismin soğumasına ilişkin deneysel örneklerden Dünya'nın yaşıyla ilgili çıkarımlar yapmaya çalışması, gözlemle jeolojik zaman arasında model kurma girişimidir. Modern jeokronolojiyle aynı ölçüm yöntemlerini kullandığı söylenemez. [42]

Sorbonne İlahiyat Fakültesi 1751'de bazı açıklamalarına dini gerekçelerle itiraz etti. Buffon belirli ifadeleri açıklamak veya geri çekmek zorunda kaldı. Bu, idam edilmeksizin bilimsel görüşlerin yayımlanmasının kurumsal baskıyla karşılaşmasına örnek oluşturur. [42]

13.3. Darwin, doğal seçilim ve dini eleştiri

Charles Darwin'in doğal seçilim kuramı, kalıtsal farklılıklar, sınırlı kaynaklar, üreme başarısı ve uzun dönemli nüfus değişimi arasındaki ilişkiyi açıklar. Bu kuram biyolojik çeşitliliğin oluşumuna yönelik bilimsel bir açıklamadır; tek başına Tanrı'nın varlığına dair mantıksal bir önerme değildir. [31]

Charles Hodge, 1874 tarihli What Is Darwinism? adlı eserinde Darwinizm'i ateizmle ilişkilendirdi. Buna karşılık doğa bilimci Asa Gray, evrimin dini inançla mutlaka çeliştiği görüşünü kabul etmedi. Aynı dini gelenek içinde farklı yorumların bulunması, söz konusu eleştirilerin bütün inananların ortak görüşü olarak gösterilemeyeceğini ortaya koyar. [31]

13.4. Sor Juana ve eğitime erişim

Sor Juana Ines de la Cruz, Yeni İspanya'da edebi, felsefi ve öğrenim faaliyetleriyle tanınan bir rahibeydi. Kadınların eğitim alabilmesi ve bilimsel metinlere erişebilmesi hakkındaki düşünceleri kendi dönemin toplumsal sınırlarını görünür kılar. Doğa bilimlerinde modern bir laboratuvar kurmuş olması gibi doğrulanmayan başarılar ona atfedilmemelidir. [36]

Dini yetkililerle yazışmaları, kamusal entelektüel faaliyetlerinin sınırlandırılması ve sonraki yaşam tercihleri farklı kaynaklarda yorumlanır. Eğitim hakkı ile bilimsel çalışma imkanının toplumsal cinsiyetle ilişkisi, bu vaka üzerinden incelenebilir; yaşamındaki her karar yalnız dini baskının sonucu olarak açıklanamaz. [36]

Ünite 14: Devlet İdeolojisi ve Bilimsel Yöntem

14.1. Vavilov ve bitki genetiğinin veri temeli

Nikolay Vavilov, tarım bitkilerinin genetik çeşitliliğini ve kökenlerini araştırdı. Farklı coğrafyalardan toplanan tohum örneklerini karşılaştırmak, varyasyonun dağılımını ve ıslah potansiyelini belirlemeyi amaçlıyordu. Bir tohum koleksiyonunun bilimsel değeri yalnız örnek sayısında değil, örneklerin köken, karakter ve çoğaltma kayıtlarının sürekliliğindedir. Genetik kuram, gözlemden bağımsız ideolojik kararla değiştirilemez. [28]

Sovyet yönetiminde Trofim Lysenko'nun kalıtıma ilişkin görüşleri siyasi destek elde etti. Mendelci genetiğe karşı kampanyaların ardından Vavilov 1940'ta tutuklandı ve 1943'te cezaevinde öldü. Bu olayın bağlamında dini değil devlet ideolojisi, araştırma kurumlarının denetimi ve bilimsel çoğulculuğun sınırlandırılması bulunur. 1948'de genetik araştırmalarına yönelik daha geniş müdahaleler kurumsal nitelik kazandı. [28]

14.2. Nazi döneminde bilim ve akademik dışlama

Albert Einstein'ın genel görelilik kuramı, kütleçekimini uzay-zaman geometrisi üzerinden açıklar. Kuramın bilimsel değeri hesaplanabilir öngörüler ve gözlemsel sınamalar üzerinden değerlendirilir. Nazi döneminde Yahudi kökenli bilim insanlarına yönelik ayrımcılık, üniversitelerde ve araştırma kurumlarında çalışma olanaklarını sınırladı. Einstein 1933'te Almanya'ya dönmedi. [29]

Rejimin “Alman fiziği” söylemi, belirli bilimsel kuramlara bilimsel içerikleri dışında ideolojik ve etnik nitelikler yükledi. Bir teorinin sahibinin kökeni, denklemlerin deneyle uyuşup uyuşmadığını belirlemez. Bu tarihsel vaka, etnik ve siyasi kategorilerle bilimsel değerlendirmeyi birbirine bağlamanın kurumsal sonuçlarını gösterir. [29]

14.3. Oppenheimer ve güvenlik kurumları

J. Robert Oppenheimer kuantum teorisi alanında çalışmalar yaptı ve Manhattan Projesi'nin bilimsel yönetiminde görev aldı. Nükleer zincirleme tepkimenin uygulamaya dönüşmesi, teori, malzeme, tesis, mühendislik ve çok sayıda disiplinin birlikte çalışmasını gerektiriyordu. Projenin teknik büyüklüğü, sonraki siyasi değerlendirmelerden ayrı bir tarihsel olgudur. [30]

1954'te güvenlik izninin kaldırılması, siyasi ilişkileri, güvenlik uygulamaları ve devlet kurumlarının karar süreçleriyle bağlantılıydı. ABD Enerji Bakanlığı 2022'de önceki kararın işlem ve adalet sorunlarını gerekçe göstererek geçersiz kılındığını açıkladı. Bu süreç, bilimsel yeterliliğin idari güvenlik değerlendirmesinin yerine geçmediği bir örnektir. [30]

Ünite 15: Bilimi Destekleyen Kurumlar ve İnanç Çevreleri

15.1. Saray, manastır ve üniversite himayesi

Abbasi sarayı, Semerkant Rasathanesi, Osmanlı'da Ali Kuşçu'ya verilen destek ve Avrupa'daki üniversite çevreleri aynı idari yapıya sahip değildi. Ancak kütüphane, öğretim, ölçüm aleti, yazma çoğaltma ve finansman, bilgi üretiminin sürekliliğini etkileyen ortak ihtiyaçlardı. Kurumsal himayenin varlığı her alanda düşünce özgürlüğü sağlandığını göstermediği gibi, baskı vakalarının varlığı da ilgili toplumda hiç bilim üretilmediği sonucunu doğurmaz. [1][2][17]

15.2. Mendel ve kalıtım araştırmaları

Gregor Mendel, bezelye bitkilerindeki kalıtsal özelliklerin kuşaklar boyunca dağılımını gözlemledi. Belirli özellikler için ebeveynlerden yavrulara geçen kalıtım örüntülerini sayısal olarak değerlendirmesi, genetik tarihinin temel araştırmalarındandır. Yaptığı çalışmalar manastır yaşamı bağlamında gerçekleşti. [37]

Mendel'in vakası, dini bir kurumla bilimsel araştırmanın aynı kişide ve ortamda birleşebildiğini gösterir. Bununla birlikte 19. yüzyıl kalıtım yorumları bugünkü moleküler genetiğin bütün kavramlarını içermiyordu; tarihsel çalışmanın değeri sonraki kavramlarla geriye doğru yeniden yazılmamalıdır. [37]

15.3. Lemaitre ve genişleyen evren

Georges Lemaitre, genel görelilik denklemlerinden genişleyen evren çözümleri üzerinde çalıştı; gözlemsel gökada verileriyle ilişki kurdu. Kendisi Katolik rahipti. Evrenin fiziksel başlangıcı hakkındaki bilimsel model ile teolojik yaratılış düşüncesini yöntem bakımından ayırması, dini kimlik ile fiziksel araştırmanın nasıl birlikte yürütülebildiğine ilişkin bir örnektir. [38]

Modelin başarısı dini kimliğinden değil, denklemlerin tutarlılığından ve gözlemlerle karşılaştırılabilir öngörülerinden değerlendirilir. Benzer biçimde kozmolojik bir modelin geçerliliği, belirli bir teolojik öğretiyi deneysel olarak kanıtladığı anlamına gelmez. [38][43]

Ünite 16: Bilimsel Mirasın Sonraki Dönemlerde Değerlendirilmesi

16.1. Modern dönemde bilim insanlarına yöneltilen dini eleştiriler

Nasser bin Hamed el-Fehd, Hakikat el-Hadara el-İslamiyye eserinde Harizmi'nin yanı sıra İbnülheysem, İbn Sina, Farabi ve diğer tarihsel düşünürleri dini gerekçelerle eleştirir. Özellikle astronomi ve astrolojiyi ilişkilendiren ifadeleri, bilimsel gözlemle kehanete dayalı yorumlar arasında yaptığı ayrımı gösterir. Eleştiriler yazarın modern dönemdeki değerlendirmeleridir; bu kişilerin yaşadığı dönemlerde verilmiş yargı kararları olarak aktarılmaz. [32]

Al-Dashti'nin MEMRI'de yayımlanan konuşmasında Harizmi ve İbn Sina'nın sapkınlıkla suçlandığı ileri sürülür. Konuşmanın kendisi iddianın kim tarafından dile getirildiğini belirler, fakat Harizmi'yi 9. yüzyılda suçlayan belirli bir kişi veya mahkeme kaydı sunmaz. İbn Teymiyye'nin cebirin miras hesaplarında kullanılmasına ilişkin yazdığı eleştirinin açık bir Harizmi tekfiri olduğuna dair güvenilir metin bulunmadığından bu iki iddia birbirine bağlanmaz. [33][4]

16.2. Ölüm sonrası biyografiler ve düşünsel miras

Bruno'nun 19. yüzyılda düşünce özgürlüğünün simgelerinden biri haline getirilmesi, 16. yüzyıldaki metin ve yargılamanın bütün ayrıntılarını ortadan kaldırmaz. Ömer Hayyam'ın yüzyıllar içinde artan rubai külliyatı da benzer bir aidiyet sorunu içerir. Nesimi'nin şiirine sonradan yüklenen anlamlar, onun yaşadığı dönemdeki Hurufi düşüncenin bütün ayrıntılarıyla eşdeğer olmayabilir. Bir tarihsel kişinin sonraki kültürel temsili, kendi yaşamına ilişkin ayrı bir araştırma nesnesidir. [12][15][25]

16.3. Hippasos, Harizmi, Nesimi ve Piri Reis üzerine tarihsel kayıtlar

Hippasos'un kesin olarak irrasyonel sayıları bulduğu için öldürüldüğü; Harizmi'nin kendi çağında tekfir edildiğinin belgelendiği; İbn Sina'nın Gazzali tarafından hapsedildiği; Nesimi'nin Osmanlı idaresinde idam edildiği; Piri Reis'in haritacılık yüzünden öldürüldüğü; Bruno'nun yalnız Dünya'nın hareketini savunduğu için yakıldığı; Galileo'nun idam edildiği ve Takiyüddin'in öldürüldüğü anlatıları mevcut kanıtlarla desteklenmez. Bu açıklamalar, söz konusu kişilerin bilimsel katkılarını veya karşılaştıkları gerçek yaptırımları değiştirmez. [8][4][7][12][20][25][27][18]

Ünite 17: Bilimsel Doğrulama ve Kurumsal Kararlar

17.1. Bilimsel yargı ile idari karar

Matematiksel ispat, öncüller ve çıkarım kurallarıyla değerlendirilir. Gözlemsel bir hipotez, tahminlerinin ölçümlerle ne ölçüde uyuştuğu üzerinden sınanır. Bir kurumun yayın yasağı, kadro kararı veya yargı hükmü, bu iki doğrulama yönteminin yerine geçmez. Öte yandan bilimsel bir buluşun doğruluğu da o buluşu yapan kişinin siyasi ve ahlaki iddialarının tümünü doğrulamaz. [1][2]

17.2. Kurumsal süreklilik ve bilgi aktarımı

Rasathaneler, üniversiteler, kütüphaneler ve araştırma laboratuvarları, verinin kaydedilmesi ve yöntemlerin başkaları tarafından yeniden uygulanabilmesi için gereklidir. Bilimsel bir kurumun kapatılması veya araştırmacıların uzaklaştırılması, yalnız bir kişinin kariyerini etkilemez; veri serilerini, uzman yetiştirme süreçlerini ve araştırma ağlarını da kesintiye uğratabilir. Bunun belirli tarihsel olayda ne ölçüde gerçekleştiği karşılaştırılabilir kayıtlarla açıklanmalıdır. [18][28]

17.3. Antik Çağ’dan modern devlete farklı otorite biçimleri

Antik Yunan'daki Pisagorcu anlatılar, Abbasi ve Osmanlı çevrelerindeki dini tartışmalar, Avrupa'daki Engizisyon davaları ve modern devletlerin bilim politikaları aynı hukuk sistemine veya aynı bilgi anlayışına sahip değildir. Bu vakalarda ortak olan tek bir ceza nedeni değil; bilginin üretimi, kabulü ve dolaşımının toplumsal kurumlarla ilişkili olmasıdır. Bilimsel açıklamanın geçerliliği ile o açıklamanın kurumsal kabulü, tarih boyunca farklı zamanlarda ve farklı koşullarda gerçekleşmiştir. [1][2][3][34]

Sonuç

Harizmi'nin cebirsel işlemleri, İbnülheysem'in optik incelemeleri, Piri Reis'in haritaları, Takiyüddin'in gözlemleri, Galileo'nun hareket kuramı ve Vavilov'un genetik çalışmaları kendi yöntemleri, eserleri ve doğrulanabilen etkileri üzerinden değerlendirilebilir. Bu kişilerin karşılaştığı suçlama ve yaptırımlar arasında ortak yönler bulunsa da her olayın hukuki, siyasi ve dini gerekçesi ayrı kaynaklarla belirlenir.

Hippasos'un ölümüne ilişkin rivayet, Harizmi'nin modern dönemde kötülenmesi, Molla Lütfi'nin mahkumiyeti, Nesimi'nin Memlük yönetimindeki ölümü, Bruno ve Servetus'un idamları ile Oppenheimer'ın güvenlik izninin kaldırılması farklı kanıt ve yaptırım türlerine örnektir. Bilimsel bilginin aktarımı, onu üreten kişinin yaşamındaki kabul veya dışlanmayla sınırlı kalmamış; eserlerin kopyalanması, eleştirilmesi, çevrilmesi ve yeni çalışmalarda kullanılmasıyla devam etmiştir.

Kaynakça

**[1]** Brooke, John Hedley. Science and Religion: Some Historical Perspectives. Cambridge University Press, 1991; 2014 baskısı.

**[2]** Barbour, Ian G. Religion and Science: Historical and Contemporary Issues. HarperSanFrancisco, 1997.

**[3]** Ocak, Ahmet Yaşar. Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler. Genişletilmiş 4. baskı, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2013.

**[4]** Fazlıoğlu, İhsan. “Harizmi, Muhammed b. Musa”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/harizmi-muhammed-b-musa

**[5]** TDV İslam Ansiklopedisi. “İbnü'l-Heysem”. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibnul-heysem

**[6]** Stanford Encyclopedia of Philosophy. “Abu Bakr al-Razi”, 2025 sürümü. https://plato.stanford.edu/entries/abu-bakr-al-razi/

**[7]** Gutas, Dimitri. “Ibn Sina [Avicenna]”. Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2025 güncellemesi. https://plato.stanford.edu/entries/ibn-sina/

**[8]** Huffman, Carl. “Pythagoreanism”, özellikle “Hippasus and Other Fifth-century Pythagoreans”. Stanford Encyclopedia of Philosophy. https://plato.stanford.edu/entries/pythagoreanism/

**[9]** Iamblichos. De Vita Pythagorica, 246–247 (Pisagorcu topluluk ve rivayetler).

**[10]** Burkert, Walter. Lore and Science in Ancient Pythagoreanism. Harvard University Press, 1972; ayrıca von Fritz, Kurt, “The Discovery of Incommensurability by Hippasus of Metapontum”, Annals of Mathematics, 1945. İkinci çalışma tartışmalı bir tarihsel öneriyi temsil eder.

**[11]** Aksu, Hüsamettin. “Hurufilik”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/hurufilik

**[12]** Bilgin, A. Azmi; Üzüm, İlyas. “Nesimi”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/nesimi

**[13]** TDV İslam Ansiklopedisi, “Fahreddin-i Acemi”; Edirne Hurufi kovuşturması ve dönemin dini-siyasi ilişkileri. https://islamansiklopedisi.org.tr/fahreddin-i-acemi

**[14]** Kutluer, İlhan. “Sühreverdi, Maktul”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/suhreverdi-maktul

**[15]** Stanford Encyclopedia of Philosophy. “Umar Khayyam”, 2023 sürümü. https://plato.stanford.edu/entries/umar-khayyam/

**[16]** Karlığa, H. Bekir. “İbn Rüşd [Torun]”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-rusd--torun

**[17]** Aydın, Cengiz. “Ali Kuşçu”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ali-kuscu

**[18]** Topdemir, Hüseyin Gazi. “Takıyyüddin er-Rasıd”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/takiyyuddin-er-rasid

**[19]** Gökyay, Orhan Şaik; Özen, Şükrü. “Molla Lutfi”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/molla-lutfi

**[20]** Bostan, İdris. “Piri Reis”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/piri-reis

**[21]** Unat, Yavuz. “Uluğ Bey”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ulug-bey

**[22]** Gökyay, Orhan Şaik. “Katip Çelebi”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/katib-celebi

**[23]** Üzüm, İlyas. “Molla Kabız”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/molla-kabiz

**[24]** Sariyannis, Marinos. Ottomans and the Supernatural: Nature and the Limits of Knowledge in the Early Modern Ottoman Empire, özellikle Bölüm 6, “Nature Enchanted and Disenchanted”. Oxford University Press, 2025. https://doi.org/10.1093/9780198954804.001.0001

**[25]** Stanford Encyclopedia of Philosophy. “Giordano Bruno”, 2024 güncellemesi. https://plato.stanford.edu/entries/bruno/

**[26]** Brooke, John Hedley, [1], Servetus'un teolojik yargılanması ve bilimsel katkısının tarihsel bağlamı; ayrıca Encyclopaedia Britannica, “Michael Servetus”. https://www.britannica.com/biography/Michael-Servetus

**[27]** Stanford Encyclopedia of Philosophy. “Galileo Galilei”, 2025 güncellemesi. https://plato.stanford.edu/entries/galileo/

**[28]** Borinskaya, Svetlana A.; Ermolaev, Andrei I.; Kolchinsky, Eduard I. “Lysenkoism Against Genetics: The Meeting of the Lenin All-Union Academy of Agricultural Sciences of August 1948, Its Background, Causes, and Aftermath.” Genetics, 212(1), 1–12, 2019. https://doi.org/10.1534/genetics.118.301413

**[29]** Encyclopaedia Britannica. “Albert Einstein”, biyografik kayıt ve 1933 sonrası göç süreci. https://www.britannica.com/biography/Albert-Einstein

**[30]** U.S. Department of Energy. “Secretary Granholm Statement on DOE Order Vacating 1954 Atomic Energy Commission Decision in the Matter of J. Robert Oppenheimer”, 16 Aralık 2022. https://www.energy.gov/articles/secretary-granholm-statement-doe-order-vacating-1954-atomic-energy-commission-decision

**[31]** Hodge, Charles. What Is Darwinism?, 1874; Gray, Asa, Darwin'in kuramı hakkında farklı teolojik değerlendirmeleri; ayrıca [2].

**[32]** el-Fehd, Nasser bin Hamed. Hakikat el-Hadara el-İslamiyye, özellikle astronomi ve erken bilim insanlarının biyografilerine ayrılan bölümler, s. 10–17. Arapça özgün polemik metni; tarihsel olaylara ilişkin bağımsız kanıt yerine yazara ait suçlamanın kaynağıdır.

**[33]** Al-Dashti, Nasser. MEMRI tarafından aktarılan televizyon konuşması, 2016 tarihli yayın; Türkçe altyazı ve Arapça konuşma dökümü.

**[34]** Numbers, Ronald L. (ed.). Galileo Goes to Jail and Other Myths about Science and Religion. Harvard University Press, 2009.

**[35]** Stanford Encyclopedia of Philosophy. “Baruch Spinoza” ve düşünürün yaşamıyla ilgili biyografi bölümleri. https://plato.stanford.edu/entries/spinoza/

**[36]** Encyclopaedia Britannica. “Sor Juana Ines de la Cruz”. https://www.britannica.com/biography/Sor-Juana-Ines-de-la-Cruz

**[37]** Mendel, Gregor. “Versuche über Pflanzen-Hybriden”, 1866. Kalıtım gözlemleri ve sayısal sınıflandırma üzerine özgün çalışma.

**[38]** Lemaitre, Georges. “Un Univers homogene de masse constante et de rayon croissant”, Annales de la Société Scientifique de Bruxelles, 1927. Genişleyen evren modeli üzerine özgün yayın.

**[39]** Encyclopaedia Britannica. “Hypatia”. https://www.britannica.com/biography/Hypatia

**[40]** Encyclopaedia Britannica. “Johannes Kepler”. https://www.britannica.com/biography/Johannes-Kepler

**[41]** Shelford, April G. “Vanini, Giulio Cesare (1585–1619)”. Routledge Encyclopedia of Philosophy, 2002. https://doi.org/10.4324/9780415249126-C053-1

**[42]** Encyclopaedia Britannica. “Georges-Louis Leclerc, comte de Buffon”. https://www.britannica.com/biography/Georges-Louis-Leclerc-comte-de-Buffon

**[43]** Brooke, John Hedley. “Science and the Fortunes of Natural Theology: Some Historical Perspectives”. Zygon, 1989.

**[44]** Stanford Encyclopedia of Philosophy. “Tommaso Campanella”, 2025 güncellemesi. https://plato.stanford.edu/entries/campanella/

**[45]** Dindar, Bilal. “Bedreddin Simavi”. TDV İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/bedreddin-simavi