# Türk Devletleri Teşkilatı ve Türk Dünyasında Mühendislik

> Türk Devletleri Teşkilatının mühendislik iş birliği: 1992–2026 kurumsal gelişimi, araştırma, üniversiteler, sanayi, dijital altyapı, siber güvenlik, yapay zeka, TDT-SAT ve Ankara Zirvesi.

- Author: Muhammet Ali Köker
- Language: tr
- Canonical: https://alikoker.com.tr/turk-devletleri-teskilati-turk-dunyasinda-muhendislik
- Translation: https://alikoker.com.tr/en/organization-of-turkic-states-engineering-in-the-turkic-world
- Published: 2026-10-28T17:29:00+03:00
- Usage: https://alikoker.com.tr/telif-hakki-ve-kullanim-kosullari
- Modified: 2026-10-28T18:29:19+03:00
- Type: article

[Türk Mühendislik Tarihi](https://alikoker.com.tr/turk-muhendislik-tarihi) ve [Türkiye’de Bilgisayar, Bilişim ve Kamu Bilgi Sistemlerinin Tarihi](https://alikoker.com.tr/turkiyede-bilgisayar-bilisim-kamu-bilgi-sistemleri-tarihi), Türkiye'nin teknik kurumları ile mühendislik ve bilişim birikiminin gelişimini incelemektedir. Türk Devletleri Teşkilatı (TDT), bu birikimin diğer Türk devletlerinin araştırma, üretim ve altyapı kapasitesiyle buluştuğu çok taraflı kurumsal çerçeveyi oluşturmaktadır. Teşkilatın mühendislik faaliyetleri; bilimsel araştırmadan standardizasyona, ulaştırmadan dijital sistemlere ve ortak uydu geliştirme çalışmalarına uzanmaktadır. [1–3]

1992 Ankara Zirvesi, Türk devletleri arasındaki devlet başkanları toplantıları sürecini başlattı. 3 Ekim 2009 Nahçıvan Anlaşması, bu sürece kurumsal temel sağladı; 12 Kasım 2021 İstanbul Zirvesi'nde Türk Devletleri Teşkilatı adı ve Türk Dünyası 2040 Vizyonu benimsendi. 25–26 Ekim 2024 İstanbul toplantılarında mühendislik iş birliği, uzman çalışma grupları ve uygulama planıyla ayrıntılandırıldı. 15 Mayıs 2026 Türkistan Zirvesi'nin yapay zeka ve dijital kalkınma gündemi ile 29–30 Ekim 2026 Ankara programı, aynı kurumsal gelişimin farklı aşamalarını oluşturur. [3–7]

TDT bünyesindeki mühendislik iş birliği; ortak teknik gereksinimler, araştırma altyapıları, sistemlerin birlikte çalışabilirliği ve çok uluslu projelerde görev paylaşımı üzerine kuruludur. Teşkilatın kararları, üniversiteler, araştırma kuruluşları ve ulusal teknoloji kurumlarının çalışmalarıyla uygulama alanı bulmaktadır. [4, 8–10]

## Ünite 1. Türk Devletleri Teşkilatının Kuruluşu ve Kurumsal Gelişimi

### 1.1. 1992 Ankara Zirvesi ve Çok Taraflı İş Birliğinin Başlangıcı

Türkiye ile bağımsız Türk cumhuriyetleri arasındaki devlet başkanları zirveleri, 1992 yılında Ankara'da başladı. İlk dönemin kurumsal gündeminde siyasi ilişkilerin yanı sıra ulaştırma, haberleşme, ticaret, eğitim ve ekonomik kalkınma başlıkları yer aldı. Bu alanların ortak özelliği, ulusal ölçekte geliştirilen altyapı ve hizmetlerin sınır ötesinde eşgüdüm gerektirmesidir. Haberleşme ağlarının birbirine bağlanması, transit taşımacılığın kolaylaştırılması ve bilim insanlarının farklı ülkelerde çalışabilmesi, düzenli diplomatik temas kadar teknik kurumlar arasında süreklilik gerektirir. [3]

1992'yi izleyen zirveler, bilimsel ve teknolojik iş birliğini devletler arası gündemde tuttu. Üniversiteler ve sektörel bakanlıklar arasında yürütülen ikili çalışmalar, daha sonra oluşturulan çok taraflı mekanizmaların kurumsal deneyimini geliştirdi. Türkiye-Kazakistan ve Türkiye-Kırgızistan ortak üniversitelerinin kuruluşu da aynı dönemin eğitim ilişkileri içinde değerlendirilmektedir. [3, 11, 12]

### 1.2. 2009 Nahçıvan Anlaşması ve Daimi Kurumsal Yapı

Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan ve Türkiye arasında imzalanan 3 Ekim 2009 Nahçıvan Anlaşması, Türk Dili Konuşan Ülkeler İşbirliği Konseyinin hukuki temelini oluşturdu. 2010 İstanbul Zirvesi ile daimi sekretarya faaliyete geçti ve zirveler arasında kurumsal süreklilik sağlandı. Böylece belirli sektörlerde yapılan toplantılar, izlenen kararlar ve uzmanlar arası temaslar ortak bir teşkilat çatısı altında düzenlenebilir hale geldi. [3]

Mühendislik projelerinde kurumsal süreklilik; gereksinimlerin takibi, teknik kararların belgelendirilmesi, farklı kuruluşların görev sınırlarının belirlenmesi ve bir projenin sonraki toplantıya taşınabilmesi bakımından önemlidir. TDT'nin bakanlar toplantıları, çalışma grupları ve ilgili ulusal kurumlar aracılığıyla yürüttüğü iş birliği modeli bu tür koordinasyonun idari zeminini oluşturmaktadır. Projenin tasarımı ve uygulaması ise ilgili uzman kuruluşların teknik sorumluluğundadır. [4, 13]

### 1.3. 2021 İstanbul Zirvesi ve Türk Dünyası 2040 Vizyonu

![TDT kurumsal gelişim zaman çizelgesi animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/ots-institutional-timeline.svg "TDT kurumsal gelişim zaman çizelgesi")

12 Kasım 2021 İstanbul Zirvesi'nde Türk Konseyinin adı Türk Devletleri Teşkilatı olarak değiştirildi ve Türk Dünyası 2040 Vizyonu kabul edildi. Vizyon; ekonomik ilişkiler, ulaştırma bağlantısallığı, enerji, eğitim, bilim, teknoloji ve dijital dönüşüm gibi alanlarda uzun vadeli kurumsal yönelimleri bir araya getirmektedir. Sektörel hedeflerin belirli dönem stratejileriyle ilişkilendirilmesi, farklı ülkelerdeki kamu kurumlarının ortak gündem oluşturabilmesi için bir planlama çerçevesi sunmaktadır. [3, 5]

2022–2026 dönemini kapsayan çalışmaların ardından 2027–2031 stratejik çerçevesi 2026'daki diplomatik görüşmelerde ele alındı. Dönemsel stratejilerin mühendislik boyutunda proje kapsamı, doğrulama aşamaları, finansman, ortak teknik standartlar ve sürdürülebilir işletim koşulları belirleyicidir. [5, 14]

Bu çerçevede kurumsal görüşmeler ile teknik yürütme aşamaları birbirini tamamlar. Bakanlıklar ve uluslararası kuruluşlar ortak çalışma başlıklarını belirlerken laboratuvarlar, üniversiteler ve uzman teknoloji kurumları alanlarına ilişkin yöntemleri geliştirir. Bir araştırma sonucunun uygulanabilir hale gelmesi; ölçüm sonuçlarının yeniden üretilebilmesi, kullanılan teknik standartların tanımlanması ve farklı ülkelerdeki kurumların verileri aynı anlamda yorumlayabilmesiyle bağlantılıdır. Ortak ölçüm ve veri tanımları, katılımcı kurumların teknik sonuçları karşılaştırabilmesini sağlar. [4, 5]

### 1.4. Üye ve Gözlemci Devletlerin Kurumsal Konumu

![TDT üye ve gözlemci yapısı animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/ots-members-observers-structure.svg "TDT üye ve gözlemci yapısı")

TDT'nin tam üyeleri Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkiye ve Özbekistan'dır. Macaristan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gözlemci statüsündedir. Üye ve gözlemci devletlerin sektörel toplantılara katılımı, ilgili kararların kapsamı ve taraf olunan ikili anlaşmalar ayrı kurumsal düzeylerdir. Projelerin hukuki ve mali yükümlülükleri, katılımcı kurumların taraf olduğu ilgili anlaşmalarla belirlenmektedir. [13]

Mühendislik iş birliğinin coğrafi ölçeği, farklı mevzuatlara, teknik altyapılara, iklim koşullarına, standart kuruluşlarına ve araştırma kurumlarına sahip ülkeleri kapsamaktadır. Bölgesel bir projenin tasarımında bu çeşitlilik; arayüzlerin, kalite gereksinimlerinin, veri alışverişi yöntemlerinin ve işletme sorumluluklarının açıkça tanımlanmasını gerektirir. Teşkilatın çok taraflı yapısı, bu konuların ortak çalışma gündemine alınabildiği kurumsal platformdur. [4, 13]

## Ünite 2. Sanayi, Bilim, Teknoloji ve Yenilik Alanında Mühendislik İş Birliği

### 2.1. 2024 İstanbul Bakanlar Toplantısı

TDT Sanayi, Bilim, Teknoloji ve Yenilik Çalışma Grubunun ilk toplantısı, 25 Ekim 2024'te İstanbul'da Türkiye Cumhuriyeti Sanayi ve Teknoloji Bakanlığının ev sahipliğinde yapıldı. İlgili bakanların ilk toplantısı 26 Ekim'de gerçekleştirildi. İstanbul Bildirgesi ile Uygulama Planı; araştırma ve geliştirme, küçük ve orta ölçekli işletmeler, yenilik ekosistemleri, sanayide dijital ve yeşil dönüşüm, metroloji, ürün güvenliği, standardizasyon, sınai mülkiyet ve uzay teknolojileri başlıklarını kapsadı. [4, 15]

İstanbul Bildirgesi ve Uygulama Planı, mühendislik iş birliğini belirli uzmanlık ve uygulama alanlarına ayırdı. Ürün ölçümlerinin karşılaştırılabilirliği, uygunluk değerlendirme sonuçlarının tanınması, araştırma kurumlarının birlikte proje geliştirmesi ve teknoloji parkları arasındaki bağlantılar, farklı ulusal sistemlerde ortak tasarım ve uygulama süreçlerinin kurulmasına ilişkindir. İstanbul toplantıları bu alanlar için alt çalışma grupları oluşturulmasını da gündeme aldı. [4, 15]

### 2.2. Metroloji, Standardizasyon ve Uygunluk Değerlendirmesi

![Metroloji izlenebilirlik zinciri animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/metrology-traceability-chain.svg "Metroloji izlenebilirlik zinciri")

Metroloji, [ölçümlerin izlenebilirliği](https://alikoker.com.tr/olcme-sistemleri) ve karşılaştırılabilirliğiyle ilgilenir. Mekanik boyutlandırma, elektriksel büyüklükler, malzeme karakterizasyonu ve çevresel testlerde farklı ülkelerde elde edilen sonuçların ortak bir ölçme temeline dayanması, endüstriyel tedarik ve araştırma açısından önemlidir. Standardizasyon ise ürün ve süreçlerde kullanılan teknik gereksinimlerin tanımlanmasına yardımcı olur. Uygunluk değerlendirmesi, belirli bir standardın veya düzenlemenin gereklerinin karşılandığının sınanmasıyla ilişkilidir. [4]

TDT'nin 2024 İstanbul Bildirgesi, metroloji, standardizasyon ve uygunluk değerlendirmesini birlikte ele aldı. Bu alanların mühendislik kapsamı; laboratuvarlar arası karşılaştırmaları, kalibrasyon zincirlerini, test raporlarını, malzeme ve cihaz güvenliğini ve ürünlerin farklı pazarlarda karşılaştığı teknik engelleri içerir. [4, 15]

### 2.3. Araştırma, Teknoloji Transferi ve Sınai Mülkiyet

Araştırma projelerinin birden fazla kurum tarafından yürütülmesi, fikri katkıların, veri sahipliğinin, sonuçların yayımlanmasının ve geliştirilen teknolojinin kullanım haklarının önceden tanımlanmasını gerektirir. Üniversite, teknoloji parkı ve sanayi kuruluşlarının oluşturduğu araştırma ağlarında prototip geliştirme, deneysel doğrulama, patent ve ticarileştirme süreçleri birbirini tamamlayan aşamalardır. TDT'nin inovasyon ve sınai mülkiyet gündemi, bu kurumsal gereksinimlerle doğrudan ilişkilidir. [4, 16]

27 Ekim 2026'da Taşkent'te düzenlenen Türk Bilim ve İnovasyon Günü, ortak araştırmalar, bilim diplomasisi, akademik hareketlilik, teknoloji transferi, fikri mülkiyet yönetimi ve girişimciliği aynı programda ele aldı. Etkinlik, InnoWeek.Uz-2026 kapsamında ulusal bilim kuruluşları, üniversiteler ve inovasyon kurumlarının katılımıyla gerçekleştirildi. Taşkent toplantısı, araştırma ve yenilik kuruluşlarının doğrudan temaslarını bakanlıklar arası iş birliği gündemiyle bir araya getirdi. [16]

### 2.4. Teknik Projelerde Kurumsal Koordinasyon

Çok uluslu bir mühendislik projesinde taraflar, teknik gereksinimleri ortaklaştırırken araştırma ve geliştirme kapasitelerini ulusal kurumlarında korur. [Proje yönetimi](https://alikoker.com.tr/muhendislik-yonetimi) bakımından iş paketlerinin tanımlanması, ara çıktıların doğrulanması, değişiklik yönetimi, teknik risklerin paylaşılması ve sonuçların farklı mevzuatlarda kullanılabilirliği önem taşır. TDT'nin bakanlar toplantıları ve alt çalışma grupları, teknik kuruluşların bu konuları görüşmesi için kurumsal bir kanal sağlar. [4, 13]

Sınır ötesi sistemlerde birlikte çalışabilirlik, farklı ulusal kurulumlar arasında tutarlı teknik arayüzler oluşturulmasına dayanır. Arayüzlerin, veri biçimlerinin, güvenlik beklentilerinin ve teknik sorumlulukların uyumlu tanımlanması esastır. 2024 Bişkek Bildirisi'nin ortak bilgi ve iletişim teknolojileri standartlarına ilişkin maddesi, bu mühendislik ihtiyacını Teşkilatın resmi kararları içinde açık biçimde ele alır. [6]

## Ünite 3. Mühendislik Eğitimi ve Araştırma Altyapıları

### 3.1. Ortak Üniversitelerin Tarihsel Gelişimi

Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi, 1991'deki Türkistan Devlet Üniversitesi temeli üzerine Türkiye ve Kazakistan'ın 1992 tarihli ortaklık düzenlemeleriyle şekillendi. Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, 30 Eylül 1995 tarihli iki devletli kuruluş anlaşmasına dayanır; 1997–1998 akademik yılında eğitime başladı ve faaliyetlerini sürdürmektedir. Her iki kurum da 2009 Nahçıvan Anlaşması'ndan önce kurulan ortak yükseköğretim yapılarıdır. [11, 12]

Ortak üniversiteler, mühendislik eğitimini araştırma ve laboratuvar çalışmalarına bağlayan kurumlardır. Teknik fakülteler, laboratuvarlar, ortak akademik programlar ve araştırmacı hareketliliği, bilimsel deneyimin farklı ülkeler arasında dolaşabilmesini sağlar. Üniversitelerin eğitim ve araştırma faaliyetleri, TDT'nin daha sonra geliştirdiği çok taraflı yükseköğretim mekanizmalarıyla kurumsal ilişkiler kurmuştur. [8, 11, 12]

### 3.2. Türk Üniversiteler Birliği ve Orhun Değişim Programı

![TURKUNIB araştırma ve hareketlilik ağı animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/turkunib-research-mobility.svg "TURKUNIB araştırma ve hareketlilik ağı")

Türk Üniversiteler Birliği (TURKUNIB), 2012 yılında eğitim bakanları toplantıları ve Bişkek Zirvesi kararları doğrultusunda oluşturuldu. TDT'nin eğitim iş birliği verilerine göre 15 Ekim 2025 itibarıyla Birliğin 170 üye üniversitesi bulunuyordu. Orhun Değişim Programı 2017–2018 akademik yılında pilot olarak başladı. TDT, 2026–2027 akademik yılına ilişkin kümülatif program hareketliliğini 3.988 olarak bildirmektedir. Bu toplam, hareketlilik kayıtlarını kapsar. [8]

Mühendislik eğitimi için akademik hareketlilik; deney düzeneği kullanımı, araştırma yöntemi öğrenimi, laboratuvar güvenliği, ortak danışmanlık ve teknik yayın üretimi açısından önemlidir. Programların gerçek etkisi, öğrenci veya kurum sayısının yanında derslerin tanınması, araştırma ortaklığının sürekliliği ve teknik altyapıya erişimle de ilişkilidir. TDT'nin 8 Haziran 2026 eğitim bakanları toplantısı, bu nedenle kurumsal finansman ve yükseköğretim kalite güvencesi başlıklarını da gündemine aldı. [8, 17]

### 3.3. Yükseköğretim Veri Bankası ve Kalite Güvencesi

8 Haziran 2026 Türkistan toplantısında Türk Dünyası Yükseköğretim Alanı, yükseköğretim veri bankası, kalite güvence kuruluşları arasında birlik ve diplomaların tanınmasına ilişkin mekanizmalar ele alındı. TURKUNIB için daimi sekretarya ve Orhun Programı için özel fon oluşturulmasına yönelik düzenlemeler de görüşüldü. Bu karar ve öneriler, uluslararası akademik iş birliğinin idari altyapısını ilgilendirmektedir. [9, 17]

Yükseköğretim [veri bankalarının mühendislik gereksinimleri](https://alikoker.com.tr/veri-tabani-yonetim-sistemleri); kurum kimliklerinin eşleştirilmesi, program bilgilerinin ortak sözlüklerle tanımlanması, veri kalitesi, erişim yetkileri, kayıtların güncellenmesi ve farklı ülkelerin bilgi sistemleriyle birlikte çalışabilirliktir. Yükseköğretim veri bankası, 8 Haziran 2026 toplantısının kurumsal geliştirme başlıkları arasında yer almıştır. [8, 17]

### 3.4. Üniversite Araştırmalarından Ortak Ar-Ge Programlarına

Akademik iş birliği, araştırma projeleri destek programlarıyla birleştiğinde bilimsel bilginin prototipe, ölçülebilir bulguya ve teknoloji geliştirme çıktısına dönüşmesine katkı sağlar. Ulusal araştırma kuruluşlarının ikili çağrıları bu bakımdan somut örnekler sunmaktadır. TÜBİTAK ile Azerbaycan Bilim Vakfı arasında 2025 çağrısı sonucunda yedi ortak projenin desteklenmesine 20 Mayıs 2026'da karar verildi. Bu programın kapsamına bilgi ve iletişim teknolojileri, nanoteknoloji, [sensörler](https://alikoker.com.tr/sensorler), enerji, fizik, petrokimya ve biyoteknoloji alanları dahildir. [18, 19]

Türkiye ile Özbekistan arasındaki 10 Eylül 2026 tarihli TÜBİTAK–MHESI ortak çağrısının araştırma alanları arasında nesnelerin interneti, [robotik](https://alikoker.com.tr/robotik-muhendisligi) ve [mekatronik](https://alikoker.com.tr/mekatronik), siber güvenlik, hassas tarım, sağlıkta yapay zeka, ileri malzemeler, astronomi ve uzay gözlemi yer almaktadır. Bu çağrı ve destek kararları, TÜBİTAK ile ilgili ulusal kuruluşların yönettiği ikili araştırma programlarıdır. TDT bünyesindeki çok taraflı iş birliğini tamamlayan mühendislik alanlarını kapsamaktadır. [20]

## Ünite 4. Üretim, Enerji, Ulaştırma ve Kalite Altyapısı Mühendisliği

### 4.1. Sanayi Üretimi ve Tedarik Ağları

Türk devletleri arasındaki mühendislik iş birliğinin üretim boyutu; malzeme, parça, ölçüm, kalite ve lojistik altyapılarının birbirine bağlanmasıyla ilgilidir. Bir ürünün tasarlanması, farklı ülkelerde imal edilen bileşenlerin teknik gerekler bakımından uyumlu olması ve güvenilir test sonuçlarıyla doğrulanması uluslararası sanayi iş birliğinin temel koşulları arasındadır. TDT'nin 2024 İstanbul sanayi-teknoloji gündeminde organize sanayi bölgeleri, teknoloji parkları, araştırma ve geliştirme, standardizasyon ve dijital dönüşüm birlikte ele alınmıştır. [4, 15]

Makine, elektrik, elektronik ve malzeme mühendisliği açısından üretim iş birlikleri; toleransların tanımlanması, kalite yönetimi, otomasyon, sensörlü ölçüm ve bakım süreçlerinin ortak gereksinimlere göre yürütülmesi anlamına gelir. Tedarik ağlarında teknik gereksinimlerin uyumu, sınır ötesi üretim ve kalite süreçlerinin temelini oluşturur. [4]

### 4.2. Trans-Hazar Orta Koridoru ve Ulaştırma Sistemleri

![Orta Koridor intermodal akış animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/middle-corridor-intermodal-flow.svg "Orta Koridor intermodal akış")

Trans-Hazar Doğu-Batı Orta Koridoru, Orta Asya'dan Hazar Denizi ve Güney Kafkasya üzerinden Türkiye'ye uzanan çok modlu ulaştırma ve lojistik bağlantılarını kapsar. Demiryolu, karayolu, liman, gümrük ve lojistik merkezleri arasındaki aktarım noktaları, hattın operasyonel bütünlüğünü belirler. Bir yükün birden fazla taşıma türü üzerinden ilerlemesi; belge tutarlılığı, zamanlama, güzergah kapasitesi ve farklı işletmecilerin sistemleri arasındaki koordinasyonu gerektirir. [21, 22]

TDT'nin ulaştırma iş birliği gündeminde Orta Koridor'un altyapı bağlantıları, taşıma izinleri, sınır geçişlerinin kolaylaştırılması ve elektronik belgeler yer almaktadır. Orta Koridor boyunca fiziksel taşıma kapasitesi tren, gemi ve karayolu trafiğini; dijital işlem gecikmesi ise izin, bildirim, kontrol ve belge alışverişini etkiler. Bu iki bileşen, lojistik zincirin uçtan uca performansını birlikte belirler. [21]

### 4.3. Enerji Altyapıları ve Yeşil Dönüşüm

Türk devletlerinin coğrafyasında petrol ve doğal gaz kaynakları, elektrik iletim bağlantıları, yenilenebilir enerji potansiyeli ve enerji taşımacılığı güzergahları bulunur. TDT'nin ekonomik ve sektörel gündeminde enerji iş birliği, ulaştırma ve sanayiyle birlikte değerlendirilmektedir. Enerji mühendisliği açısından sınır ötesi bağlantılar; üretim ve iletim kapasitesinin planlanmasını, güvenlik ve kalite standartlarının uyumunu, ekipman ömrünü ve işletme sürekliliğini ilgilendirir. [13, 23]

2024 İstanbul Bildirgesi'nde sanayinin yeşil dönüşümüne yer verilmesi, enerji verimliliği ve üretim teknolojilerinin ortak teknoloji gündemi içinde ele alınmasına imkan sağlar. TDT'nin 2026 kurumsal değerlendirmelerinde yenilenebilir enerji, yeşil bağlantısallık ve enerji güvenliği de vurgulanmaktadır. Bu başlıklar, belirli bir enerji tesisinin mühendislik tasarımından çok ortak planlama ve teknoloji geliştirme alanlarını tanımlar. [4, 24]

### 4.4. Akıllı Tarım, Su ve Afet Altyapıları

Tarım ve su kaynakları, Türk devletlerinin farklı iklim ve üretim koşulları nedeniyle mühendislik açısından ortak araştırma alanlarıdır. Hassas tarım uygulamaları, konumsal veri, algılayıcılar, otomasyon ve [karar destek yöntemleriyle](https://alikoker.com.tr/karar-destek-sistemleri) tarla ölçeğindeki değişkenliği inceleyebilir. Türkiye-Özbekistan 2026 ortak araştırma çağrısı, hassas tarım, insansız tarım teknolojileri ve kuraklığa dayanıklı üretim araştırmalarını kapsamaktadır. [20]

Doğal afet ve acil durum yönetiminde ise haberleşme sürekliliği, konumsal veri bütünlüğü, erken uyarı ve farklı kurumların birlikte çalışabilirliği öne çıkar. TDT, afet ve acil durum yönetiminden sorumlu kurumlar arasında iş birliği mekanizmaları yürütmektedir. 2026 Genel Sekreter değerlendirmelerinde ortak müdahale kapasitesi ve sivil koruma faaliyetleri de bu çerçevede ele alınmıştır. [13, 24]

## Ünite 5. Bilgisayar Mühendisliği ve Dijital Kamu Sistemleri

### 5.1. Kurumsal Bilişimden Sınır Ötesi Sistemlere

Türkiye'deki kamu bilişim sistemleri tarihinin önemli konuları, ulusal ölçekte kurumsal veri işleme, ağ hizmetleri ve elektronik kamu işlemlerinin geliştirilmesidir. TDT iş birliğinde ise teknik sorun, farklı ülkelerin mevcut kurumsal sistemleri arasında güvenilir bilgi alışverişi sağlanmasıdır. Bu tür sistemlerde birlikte çalışabilirlik, ulusal veritabanlarının mevcut yapıları korunarak veri modelleri, kimlik, yetki ve işlem kurallarının uyumlu tanımlanmasıyla da sağlanabilir. [2, 6, 22]

Kurumsal sistemlerin entegrasyonunda veri türleri, alan adları, kod listeleri, zaman damgaları, elektronik imzalar ve işlem durumları üzerinde mutabakat gerekir. Farklı kurumların sistemleri arasında bir kaydın aktarılması sırasında veri bütünlüğü ve işlem tekrarlarının yönetimi önemlidir. TDT'nin ortak bilgi ve iletişim teknolojileri standartlarına ilişkin 2024 Bişkek kararı, bu teknik gündemin resmi karşılığıdır. [6]

### 5.2. Dijital Ekonomi Ortaklık Anlaşması

6 Kasım 2024 Bişkek Zirvesi çerçevesinde imzalanan Dijital Ekonomi Ortaklık Anlaşması, elektronik ticaret ve dijital ekonomik ilişkiler bakımından kurumsal bir adım niteliğindedir. TDT'nin ekonomi iş birliği belgelerinde elektronik belgeler, kağıtsız ticaret, dijital hizmetler ve sınır ötesi işlemler gündemde yer almaktadır. Anlaşmanın imzalanması ile tüm taraf ülkelerde yürürlüğe girmesi, ulusal onay süreçleri bakımından ayrı aşamalardır. [6, 25]

Dijital ekonomi mühendisliği, kullanıcı arayüzleriyle birlikte işlem güvenilirliğini, veri bütünlüğünü ve kurumlar arası süreçleri kapsar. Elektronik belgenin özgünlüğü, işlemi yapan tarafın doğrulanması, aktarımın kayıt altına alınması ve farklı ülkelerin sistemlerinde aynı işlem durumunun korunması temel gereksinimlerdir. Uluslararası ticaret süreçlerindeki teknik arayüzler, ulusal mevzuat ve uygulama sorumluluklarıyla birlikte tasarlanır. [21, 22, 25]

### 5.3. e-Permit, e-TIR ve e-CMR

![Dijital ulaştırma belgeleri animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/digital-transport-documents-flow.svg "e-Permit, e-TIR ve e-CMR")

TDT'nin ulaştırma ve gümrük iş birliği çalışmalarında e-Permit, e-TIR ve e-CMR uygulamaları yer almaktadır. e-Permit uluslararası karayolu taşımacılığı izinlerinin elektronik süreçlerine, e-TIR transit taşımacılıktaki gümrük veri alışverişine, e-CMR ise uluslararası karayolu yük taşımacılığındaki sevk belgelerinin elektronik karşılığına ilişkindir. Bu üç düzenleme benzer bir dijitalleşme amacına hizmet etmekle birlikte farklı işlemleri ve hukuki kayıt türlerini kapsar. [21, 22]

Bu süreçlerin mühendislik bileşenleri, taşıma ve izin bilgilerinin ortak biçimlerde aktarılması, işlemlerin kimliklendirilmesi, durum değişikliklerinin izlenmesi, kayıtların tutarlılığı ve erişim denetimidir. Taşımacılık verilerinin sınır geçişi öncesinde paylaşılması, gecikmeyi azaltmaya yönelik uygulama tasarımını destekler. TDT'nin bu alandaki faaliyetleri, Orta Koridor'un fiziksel bağlantılarıyla dijital işlemlerinin birlikte ele alınmasına olanak sağlamaktadır. [21, 22]

### 5.4. Veri Merkezleri, Fiber-Optik Ağlar ve Hizmet Sürekliliği

TDT Genel Sekreteri Kubanıçbek Ömüraliyev'in 2026 değerlendirmelerinde dijital altyapı, veri merkezleri, fiber-optik bağlantılar ve kamu hizmetlerinin dijitalleşmesi gündem başlıkları arasında yer alır. [Fiber-optik ağlar](https://alikoker.com.tr/bilgisayar-aglari-protokoller-yonlendirme-guvenlik) uluslararası veri iletimi, veri merkezleri ise hesaplama ve saklama altyapıları bakımından farklı bileşenlerdir. Birlikte çalışabilir kamu hizmetleri, bu altyapıları kullanırken ulusal güvenlik, erişim ve veri yönetimi kurallarına bağlı kalır. [24]

Dağıtık bilgi sistemlerinin işletiminde erişilebilirlik, gecikme, veri tutarlılığı ve hata durumlarında hizmetin sürdürülmesi birbirinden ayrı mühendislik ölçütleridir. Kritik hizmetler için bağlantı çeşitliliği, yedeklilik ve kontrollü yeniden çalışma süreçleri önemlidir. Bu teknik ilkeler, bölgesel dijitalleşme hedeflerinin ağ topolojisi ve veri merkezi tasarımı gibi uygulama alanlarını değerlendirmek için kullanılır. [6, 24]

## Ünite 6. Siber Güvenlik ve Kritik Altyapıların Korunması

### 6.1. TDT'nin Siber Güvenlik Gündemi

Sınır ötesi dijital hizmetler, birden fazla kurumun ve haberleşme ağının ortak çalışmasına dayanır. Bu nedenle [siber güvenlik](https://alikoker.com.tr/siber-guvenlik-muhendisligi), TDT'nin dijital ekonomi ve altyapı gündemiyle doğrudan bağlantılıdır. 6 Kasım 2024 Bişkek Bildirisi'nin 54. maddesi, üye devletlerin siber olaylara ve saldırılara karşı ortak koruma ve bilgi paylaşımı platformu oluşturma kararını memnuniyetle karşılar. Aynı belgenin 55. maddesi, yeni teknolojilerde birlikte çalışabilirlik için ortak bilgi ve iletişim teknolojileri standartlarına yer verir. [6]

15 Mayıs 2026 Türkistan Zirvesi'nin dijital kalkınma çerçevesi de siber güvenliği, yenilikçilik ve dijital dönüşümle birlikte ele almaktadır. Ortak koruma girişiminde ulusal kritik altyapı sorumlulukları korunurken kurumlar arası bilgi paylaşımı ve eşgüdüm öne çıkar. Teşkilat belgelerinde bu alan, ulusal kurumlar arasında eşgüdüm ve bilgi paylaşımı hedefiyle tanımlanmaktadır. [7, 24]

### 6.2. Siber Tehdit İstihbaratı ve MISP

![MISP tehdit istihbaratı paylaşım animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/misp-threat-intelligence-sharing.svg "MISP tehdit istihbaratı paylaşımı")

Bişkek Bildirisi'nin 54. maddesi, ortak platform örnekleri arasında *Malware Information Sharing Platform* (MISP) adını açıkça belirtir. MISP; zararlı yazılım göstergeleri, saldırı altyapısına ilişkin veriler ve olay bağlamı gibi yapılandırılmış tehdit bilgilerinin paylaşılmasında kullanılan bir platform yaklaşımıdır. Bir paylaşım altyapısının yararlı olabilmesi için göstergenin kaynağı, gözlem zamanı, güvenilirlik düzeyi, paylaşım yetkisi ve geçerlilik süresinin birlikte ele alınması gerekir. [6]

Siber olay verilerinin paylaşımında yanlış pozitif göstergeler operasyonel yük oluşturabilir; güncelliğini yitirmiş bir gösterge ise tespit kalitesini düşürebilir. Ulusal ekipler arasında ortak sınıflandırma, kaynak doğrulama ve olay eşleştirme süreçleri bu nedenle önem taşır. Bişkek Bildirisi, ortak siber bilgi paylaşım platformunun kurulmasına ilişkin kararı içerir. Platformun teknik işletimine ilişkin ölçütler; hizmet verileri, paylaşım kuralları ve kurumsal uygulama kayıtları üzerinden belirlenir. [6]

### 6.3. Ulusal Müdahale Kapasiteleri ve Kritik Sistemler

Kritik altyapı güvenliği, enerji, ulaştırma, haberleşme, finans ve kamu hizmetleri gibi alanlarda hizmet sürekliliğiyle ilişkilidir. Ülkeler arası bilgi paylaşımı, bir saldırı göstergesinin farklı altyapılarda değerlendirilmesini kolaylaştırabilir. Bunun için olayların ortak zaman referansları, teknik kategoriler ve uygun erişim düzeyleriyle kayda alınması gerekir. Kurumsal müdahale ekiplerinin farklı yetki alanları, ortak güvenlik çalışmalarının organizasyonunu belirleyen temel unsurlardandır. [6, 24]

Ağ güvenliği, [kimlik ve erişim yönetimi](https://alikoker.com.tr/guvenli-yazilim-muhendisligi-uygulamali-siber-guvenlik), olay kayıtlarının bütünlüğü ve tedarik zinciri güvenliği gibi mühendislik disiplinleri bu alanın teknik temelini oluşturur. TDT'nin çok taraflı temasları, bu teknik konuların ulusal güvenlik kurumları ve ilgili uzman birimler arasında görüşülebileceği kurumsal ortamı sağlar. Somut sistemlerin güvenlik gereksinimleri ise her ülkenin kendi hukuki ve teknik düzenlemeleriyle ilişkilidir. [6, 13]

### 6.4. Güvenli Birlikte Çalışabilirlik

Ortak dijital projelerde güvenlik gereksinimleri, veri aktarımıyla birlikte sistem tasarımının başlangıcında belirlenir. Sistemlerin veri bütünlüğü, kullanıcı ve kurum kimliğinin doğrulanması, yetkilerin sınırlandırılması ve işlemlerin denetlenebilirliği birlikte tasarlanmalıdır. Sınır ötesi ticaret, öğrenci hareketliliği veya taşımacılık kayıtlarında aynı teknik güvenlik ilkeleri farklı yetki ve veri saklama koşullarıyla uygulanır. [6, 8, 21]

Bişkek Bildirisi'nin ortak standart çağrısı bu yönüyle önemlidir. Belirli bir teknolojiye bağımlılığın azaltılması, farklı üreticilerin sistemleriyle birlikte çalışma ve teknik değişikliklerin yönetimi, sürdürülebilir altyapıların temel gereksinimleridir. TDT'nin siber güvenlik ve birlikte çalışabilirlik hedefleri, mühendisliğin hem sistem tasarımına hem de işletme süreçlerine ilişkin başlıklarını kapsamaktadır. [6]

## Ünite 7. Yapay Zeka, Türk Dilleri ve Dil Teknolojileri

### 7.1. 2024 Bişkek Yapay Zeka Forumu

TDT'nin [yapay zeka](https://alikoker.com.tr/yapay-zeka-felsefe-kuram-uygulama) gündemi, 9–10 Ekim 2024'te Bişkek'te düzenlenen Türk Devletleri Yapay Zeka Forumu ve 6 Kasım 2024 Bişkek Zirvesi belgelerinde açık biçimde yer aldı. Bişkek Bildirisi'nin 56. maddesi forumu ve yapay zeka alanındaki bildiriyi, 59. maddesi ise Türk dilleri büyük dil modeli geliştirilmesine ilişkin mutabakatı kayda geçirir. Aynı belgede ortak uzay faaliyetlerine yönelik mutabakat da bulunur. [6]

Yapay zeka uygulamalarının bilimsel boyutu; verinin toplanması, modelin eğitilmesi, test kümelerinin hazırlanması, hata türlerinin incelenmesi ve sonuçların farklı dil ve kullanıcı gruplarında karşılaştırılmasıdır. Kurumsal iş birliğinde bu aşamaların her biri, veri hakları, hesaplama kaynakları, değerlendirme yöntemleri ve uzun vadeli bakım sorumlulukları bakımından ayrı planlama gerektirir. TDT'nin büyük dil modeli kararı bu tür çok taraflı araştırmalar için kurumsal başlangıç noktasıdır. [6]

### 7.2. 2026 Türkistan Zirvesi: Yapay Zeka ve Dijital Kalkınma

15 Mayıs 2026'da Kazakistan'ın Türkistan şehrinde gerçekleştirilen TDT Gayriresmi Zirvesi, “Yapay Zeka ve Dijital Kalkınma” temasına ayrıldı. Zirvede dijital dönüşüm, yenilikçilik, bağlantısallık, yapay zeka ve sürdürülebilir ekonomik kalkınma konuları görüşüldü. Genel Sekreterin zirve sonrasındaki değerlendirmeleri, dijitalleşme ve yeni teknolojilerde kurumsal iş birliğinin güçlendirilmesine odaklandı. [7, 26]

Yapay zeka; kamu hizmetleri, araştırma, eğitim ve ekonomik altyapılarla ilişkili ortak teknoloji alanları arasında yer almaktadır. Mühendislik bakımından modelin geliştirilmesiyle modelin kurumsal bir hizmete dönüştürülmesi farklı süreçlerdir: birincisinde veri ve model doğrulaması, ikincisinde güvenlik, gecikme, hesaplama maliyeti, izlenebilirlik ve hizmet sürekliliği ön plana çıkar. TDT'nin belgeleri, bu geniş iş birliği alanının stratejik çerçevesini tanımlar. [7, 24]

### 7.3. Türk Dilleri Büyük Dil Modeli

![Türk dilleri büyük dil modeli veri ve değerlendirme hattı animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/turkic-llm-data-training-evaluation.svg "Türk dilleri büyük dil modeli hattı")

Türk dilleri, farklı yazı sistemleri, söz varlıkları, çekim özellikleri ve dijital kaynak yoğunlukları nedeniyle ortak dil modeli geliştirme çalışmalarında özel araştırma gereksinimleri doğurur. Veri derleme sürecinde kaynakların lisansları, tekrar eden metinler, yazım varyantları ve farklı ülkelerdeki dil kullanımı dikkate alınmalıdır. Eğitim verisinin dil ve alan bakımından dengesiz dağılımı, modelin bazı dillerde diğerlerine göre daha düşük başarım göstermesine neden olabilir. [6, 24]

[Büyük dil modellerinin](https://alikoker.com.tr/buyuk-dil-modelleri) teknik değerlendirmesi, metin akıcılığının yanında farklı başarım ölçütlerini kapsar. Çeviri doğruluğu, anlam koruma, terminoloji tutarlılığı, sayısal bilgi işleme, gerçek dışı üretim, zararlı içerik ve farklı lehçelerdeki başarım gibi ayrı sınamalar gerekir. Çok dilli model çalışmaları için ortak ölçütler belirlenmesi, farklı araştırma gruplarının sonuçlarının karşılaştırılmasını sağlar. 2024 Bişkek mutabakatı model geliştirme hedefini; 2026 resmi değerlendirmeleri ise Türk dillerinde dijital teknoloji çalışmalarının devamını kaydeder. [6, 24]

### 7.4. Dil Bilimi, Ortak Alfabe ve Türkoloji Geleneği

Türk dillerine ilişkin bilimsel incelemeler, Kaşgarlı Mahmud'un Divanu Lugati't-Türk eserinden 1926 Bakü Türkoloji Kurultayı'na ve çağdaş üniversitelerde yürütülen dil araştırmalarına uzanan tarihsel birikime sahiptir. 2026 yılı, Bakü'deki Birinci Türkoloji Kurultayı'nın yüzüncü yılıdır. TDT'nin 2026 kurumsal değerlendirmelerinde Ortak Türk Alfabesi çalışmaları ve Türk dillerinin dijital teknolojilerde kullanımı birlikte ele alınmaktadır. [24, 27]

Yazı sistemlerinin uyumu, [sayısal metin işleme](https://alikoker.com.tr/dogal-dil-isleme) açısından karakter normalizasyonu, arama, dizinleme, dil tanıma ve metin dönüştürme sorunlarıyla ilişkilidir. Alfabe çalışmaları ile büyük dil modeli eğitimi, farklı yöntemlere sahip fakat birbirini tamamlayan araştırma alanlarıdır. İlki dil verisinin temsilini ve yazılı iletişimin ortak biçimlerini, ikincisi ise veriden öğrenen hesaplamalı modelleri ilgilendirir. Türk Akademisi ve üniversitelerdeki tarihsel-dilbilimsel çalışmalar, bu iki alanın araştırma kaynaklarıyla buluştuğu kurumsal çevreyi oluşturur. [8, 24, 27]

### 7.5. Veri Yönetişimi ve Modelin Mühendislik Yaşam Döngüsü

Ortak yapay zeka araştırmalarında veri paylaşımının şartları, kişisel ve kurumsal bilgilerin korunması, telif izinleri ve veri kümelerinin sürüm yönetimi teknik araştırmanın ayrılmaz parçalarıdır. Farklı ülkelerde üretilen metin, konuşma veya terminoloji verilerinin ortak bir modele aktarılması; köken bilgisinin, lisans durumunun ve dil etiketlerinin tutarlı biçimde korunmasını gerektirir. Model eğitiminin ardından değerlendirme, hata analizi ve yeni sürümlerin karşılaştırılması yürütülür. [6, 7]

Türk dillerine ilişkin ortak model hedefi; yalnızca yazılım geliştirmeyi değil, dil bilimini, bilgisayar mühendisliğini, yüksek başarımlı hesaplamayı ve veri yönetişimini bir araya getirir. Bilimsel kurumların, dil uzmanlarının ve teknoloji kuruluşlarının aynı projede yer almasının teknik gerekçesi bu disiplinler arası gereksinimlerdir. Resmi belgelerde Türk dilleri büyük dil modeline ilişkin mutabakat ve ortak araştırma hedefleri yer almaktadır. Model sürümleri, değerlendirme sonuçları ve başarım ölçümleri, ortak dil modeli geliştirme sürecinin teknik çıktılarıdır. [6, 24]

## Ünite 8. Uzay, Uydu ve Sistem Mühendisliği

### 8.1. Ortak Uzay Faaliyetlerinin Kurumsal Zemini

Uzay teknolojileri, farklı mühendislik disiplinlerinin tek bir sistem üzerinde buluştuğu alanlardan biridir. Uydu geliştirme; mekanik yapı, [güç elektroniği](https://alikoker.com.tr/guc-elektronigi), haberleşme, [kontrol](https://alikoker.com.tr/otomatik-kontrol), uçuş yazılımı, termal tasarım ve yer istasyonu bileşenleri arasında doğrulanabilir arayüzler gerektirir. TDT'nin uzay ajansları arasındaki iş birliği, 2024 Bişkek Bildirisi'nde ortak proje geliştirme ve uzay faaliyetleri mutabakatıyla resmi gündeme alınmıştır. [6]

Türk dünyasının astronomi ve ölçme geleneği, tarihsel bilim birikiminin ayrı bir bölümünü oluşturur. Semerkant'taki Uluğ Bey Rasathanesi gibi merkezlerde astronomik gözlem ve hesaplama yöntemleri geliştirilmiştir. Çağdaş uzay sistemlerinin teknik temeli ise elektronik, haberleşme, malzeme ve bilgisayar mühendisliği dahil modern bilim ve üretim altyapılarına dayanır. Tarihsel astronomi ile modern uydu projeleri, gözlem ve hesaplama disiplinlerinin gelişimini inceleyen daha geniş bilim tarihi içinde ilişkilendirilebilir. [27, 28]

### 8.2. TDT-SAT ve 12U Küp Uydu Mimarisi

![TDT-SAT 12U mühendislik bütçeleri animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/ots-sat-12u-engineering-budgets.svg "TDT-SAT 12U mühendislik bütçeleri")

TDT-SAT, üye devletlerin uzay kuruluşlarının katıldığı 12U sınıfında ortak küp uydu projesidir. CubeSat yaklaşımında 'U' birimi, uydu gövdesinin standart modüler hacim sınıfını belirtir; 12U ifadesi görevin kendisini veya uydunun bütün teknik özelliklerini açıklamaz. Bu mimari, görev yükü, kütle, güç, ısıl sınırlar ve fırlatma arayüzleri arasında dengeli tasarım gerektirir. TDT'nin resmi kayıtları proje ölçeğini ve teknik koordinasyon toplantılarını doğrulamaktadır. [29]

8 Eylül 2026 Astana teknik toplantısında geliştirmenin mevcut durumu, itki sistemi, uydu entegrasyonu, frekans koordinasyonu, yetkilendirme ve fırlatma maliyeti görüşüldü. Bunlar uydu projesinin birbirine bağımlı mühendislik iş paketleridir. İtki sisteminin mekanik ve elektriksel arayüzleri entegrasyonla; radyo frekanslarının kullanımı ise haberleşme tasarımı ve yetkilendirme süreçleriyle bağlantılıdır. Astana toplantısında bu iş paketlerinin sonraki aşamaları ve katılımcı ülkelerin sorumlulukları da görüşüldü. [29]

### 8.3. Entegrasyon, Doğrulama ve Frekans Koordinasyonu

![Uydu entegrasyon ve doğrulama V çevrimi animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/satellite-integration-verification-vcycle.svg "Uydu entegrasyon ve doğrulama V çevrimi")
![Uydu frekans koordinasyonu animasyonu](https://alikoker.com.tr/svg/satellite-frequency-coordination.svg "Uydu frekans koordinasyonu")

Bir uzay aracında alt sistem doğrulamasını, bütünleşik uydunun görev koşullarına göre doğrulanması izler. Elektriksel arayüzler, mekanik bağlantılar, yazılım sürümleri ve haberleşme protokolleri entegrasyon sırasında birlikte doğrulanır. Uçuş öncesi testler; titreşim, sıcaklık çevrimi, elektriksel uyumluluk ve haberleşme senaryoları gibi farklı teknik gereksinimleri içerebilir. Bu yöntemler, uydu mühendisliğinde kullanılan genel doğrulama alanlarını oluşturmaktadır. [29]

Frekans koordinasyonu, uydu ile yer istasyonları arasındaki haberleşmenin ulusal ve uluslararası düzenlemelerle uyumunu kapsar. Astana toplantısında frekans ve yetkilendirme süreçleri, uydu donanımıyla birlikte projenin teknik iş paketleri arasında ele alındı. Fırlatma hizmetinin maliyeti ve ülkeler arasındaki görev paylaşımı, tasarımın sözleşmesel ve operasyonel boyutlarını oluşturur. [29]

### 8.4. 2026 Uzay Sanayii Çerçeve Sözleşmesi

6 Ekim 2026'da Azerbaycan, Kazakistan, Türkiye ve Özbekistan'ın ilgili uzay kuruluşları, TDT çerçevesinde iş birliği kapasitesini geliştirmeye yönelik uzay sanayii ilk çerçeve sözleşmesini imzaladı. Bu sözleşme, 8 Eylül Astana toplantısında üzerinde çalışılan kurumsal düzenlemelerin devamı niteliğindedir. Ortak uydu projesinde teknik iş paketlerinin yanı sıra uzmanlık, maliyet ve sorumluluk paylaşımının tanımlanması, bu tür anlaşmaların mühendislik yönetimi bakımından önemini ortaya koyar. [29, 30]

8 Eylül 2026 Astana toplantısındaki itki sistemi, entegrasyon, frekans koordinasyonu ve yetkilendirme görüşmeleri ile 6 Ekim 2026 uzay sanayii çerçeve sözleşmesi, TDT-SAT'ın geliştirme ve kurumsal koordinasyon çalışmalarının teknik kapsamını ortaya koymaktadır. [29, 30]

## Ünite 9. 2026 Ankara Zirvesi ve Mühendislik Gündemi

### 9.1. 29–30 Ekim 2026 Ankara Toplantıları

Türkiye'nin ev sahipliğindeki 29–30 Ekim 2026 Ankara programı, Cumhuriyet'in ilanının 103. yıl dönümüne rastlar. **29 Ekim 2026 Cumhuriyet Bayramı**, Türk Devletleri Teşkilatı 13. Dışişleri Bakanları Konseyi Toplantısı'nın tarihidir. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın ev sahipliğindeki 13. Devlet Başkanları Zirvesi ise resmi takvimde **30 Ekim 2026** olarak yer alır. Zirvenin teması “Türk Yüzyılı: Dilde, Fikirde, İşte Birlik” olarak belirlendi. [31, 32]

Zirve duyurusuna göre çalışma gündemi; siyasi ve kurumsal iş birliği, ticaret ve yatırım, ulaştırma, enerji, dijital dönüşüm, kültürel ve insani ilişkiler ile Türk Dünyası 2040 Vizyonu'nu kapsamaktadır. Türkiye'nin dönem başkanlığını Azerbaycan'dan devralması ve yeni Genel Sekreterin atanmasına ilişkin süreç de programın kurumsal başlıkları arasındadır. Bu gündem, mühendislik alanında daha önce oluşturulan çalışma mekanizmalarının stratejik çerçevesiyle doğrudan ilişkilidir. [31]

### 9.2. Genel Sekreter Kubanıçbek Ömüraliyev'in Mühendislik Geçmişi

Türk Devletleri Teşkilatı Genel Sekreteri Büyükelçi Kubanıçbek Ömüraliyev, 1978–1984 yıllarında Bişkek'te tarım üniversitesinde makine mühendisliği eğitimi aldı. TDT'nin resmi özgeçmişi, 1984–1990 yıllarında mühendis, başmühendis ve yönetici olarak görev yaptığını ve sonraki yıllarda ekonomi ile diplomasi alanlarında çalıştığını kaydeder. 11 Kasım 2022 Semerkant Zirvesi'nde Genel Sekreter olarak atandı. [33]

Ömüraliyev'in 2026 Ankara Zirvesi öncesi değerlendirmelerinde sanayi ve teknoloji iş birliği, dijital altyapı, yapay zeka, siber güvenlik, Türk dillerinde büyük dil modeli, uydu geliştirme, teknoloji parkları ve akademik hareketlilik yer almaktadır. Business Türk dergisindeki değerlendirmesinin TDT tarafından 28 Ekim 2026'da duyurulması ve TRT Haber'in 27 Ekim tarihli kapsamlı görüşmesi, söz konusu kurumsal gündemin birincil ve tamamlayıcı kaynaklarını oluşturur. [24, 34]

### 9.3. 2027–2031 Stratejisi ve Teknik İş Birliğinin Sürekliliği

Türk Dünyası 2040 Vizyonu uzun vadeli yönelimi tanımlarken dönemsel stratejiler, kurumların çalışma gündemini daha kısa zaman aralıklarında ele alır. 2027–2031 stratejik çerçevesi, 8 Eylül 2026'da Ankara'da gerçekleştirilen TDT Genel Sekreteri ve Türkiye Dışişleri Bakanı görüşmesinde değerlendirilen başlıklar arasındadır. 24 Ekim tarihli Ankara Zirvesi duyurusunda da Teşkilatın yeni dönem stratejik öncelikleri yer almaktadır. [14, 31]

Mühendislik iş birliğinde stratejik süreklilik; projelerin başlatılmasını, teknik gereksinimlerin belgelenmesini, doğrulama sonuçlarının korunmasını, sorumluluk paylaşımını ve işletme süreçlerinin kurumlar arasında sürdürülmesini kapsar. İstanbul sanayi-teknoloji planı, Bişkek dijital teknoloji kararları, Türkistan Yapay Zeka Zirvesi ve TDT-SAT faaliyetleri, farklı sektörlerdeki somut çalışma alanlarını oluşturur. Bu alanların aynı stratejik çerçevede değerlendirilmesi, Teşkilatın çok taraflı koordinasyonunun teknik boyutunu anlamaya imkan sağlar. [4, 6, 7, 29]

### 9.4. Ankara Zirvesi'nin Resmi Belgeleri ve Kurumsal Gündemi

TDT'nin 24 Ekim 2026 tarihli zirve duyurusu, Ankara Bildirisi ve diğer karar belgelerinin kabulünü toplantının gündemi kapsamında duyurdu. 29–30 Ekim 2026 Ankara programı, önceki zirvelerde belirlenen mühendislik ve teknoloji çalışmalarını Teşkilatın stratejik öncelikleriyle ilişkilendirir. [31]

Teşkilatın mühendislik gündemi; 2024 İstanbul sanayi ve teknoloji planı, Bişkek Zirvesi'nin bilgi teknolojileri kararları, 15 Mayıs 2026 Türkistan toplantısı, yükseköğretim ve inovasyon programları ile 2026 uydu teknik toplantıları üzerinde şekillendi. Ankara Zirvesi'nin resmi gündemi, bu çalışmaların kurumsal değerlendirme başlıklarını bir araya getirir. [4, 6, 7, 16, 29, 31]

## Ünite 10. Türk Devletleri Arasında Mühendislik Araştırmaları ve Ülke Programları

### 10.1. Türkiye ve Azerbaycan: Ortak Araştırma Projeleri

Türkiye ile Azerbaycan arasındaki bilimsel araştırma iş birliği, TÜBİTAK ve Azerbaycan Bilim Vakfı tarafından yürütülen ikili programlarla desteklenmektedir. 20 Mayıs 2026 tarihli resmi sonuç duyurusunda, 2025 çağrısı kapsamında **yedi ortak projenin** desteklenmesine karar verildiği açıklanmıştır. Çağrının konu alanları arasında yapay zeka, nesnelerin interneti, büyük veri, bilgi güvenliği, nanoteknoloji, sensörler, hidrojen enerjisi, fizik, petrokimya ve biyoteknoloji bulunmaktadır. [18, 19]

Programın çalışma alanları, TDT'nin 2024 İstanbul sanayi ve teknoloji gündemiyle örtüşür. Yedi projeye ilişkin destek kararları ise TÜBİTAK ve Azerbaycan Bilim Vakfının ikili araştırma mekanizması kapsamında alındı. Bu iki düzey, mühendislik araştırmalarının çok taraflı TDT mekanizmaları ve ulusal kurumlar arası programlar üzerinden ilerlediği kurumsal yapıyı oluşturur. [4, 18]

### 10.2. Türkiye ve Kazakistan: Eğitim, Uzay ve Araştırma Altyapıları

Türkiye-Kazakistan bilimsel iş birliğinin tarihsel kurumlarından biri Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesidir. Ortak yükseköğretim modeli, TDT'nin kuruluşundan önce gelişen akademik ilişkilerin örneğidir. Kazakistan'ın 15 Mayıs 2026 Türkistan Gayriresmi Zirvesi'ne ev sahipliği yapması, yapay zeka ve dijital kalkınma başlıklarının devlet başkanları düzeyindeki görüşmelerini aynı coğrafyada bir araya getirdi. [7, 11]

8 Eylül 2026 Astana TDT-SAT toplantısı, Kazakistan'daki uzay teknolojisi etkinlikleri kapsamında düzenlendi ve üye ülkelerin uzay ajansı temsilcilerini bir araya getirdi. İtki, entegrasyon, frekans ve finansman iş paketlerinin görüşülmesi, uzay alanındaki iş birliğinin somut proje yönetimi gereksinimlerine dayandığını ortaya koymaktadır. [29]

### 10.3. Türkiye ve Kırgızistan: Ortak Üniversite ve Dijital Teknolojiler

Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi, iki devletin 1995 kuruluş anlaşması ve 1997–1998 öğretim başlangıcıyla akademik iş birliğinin kurumsal örneklerinden biridir. Üniversiteler arasında öğretim ve araştırma kapasitesinin geliştirilmesi, daha sonra TDT'nin TURKUNIB ve Orhun mekanizmalarıyla genişleyen çok taraflı eğitim alanıyla ilişkili bir deneyim oluşturmuştur. [8, 12]

Kırgızistan'ın başkenti Bişkek, 9–10 Ekim 2024 Türk Devletleri Yapay Zeka Forumu'na ve 6 Kasım 2024 TDT Zirvesi'ne ev sahipliği yaptı. Zirve bildirisi ortak siber bilgi paylaşımı platformunu, bilgi ve iletişim teknolojileri standartlarını ve Türk dilleri büyük dil modeli mutabakatını kayda geçirdi. Kırgızistan'daki 2024 toplantıları, TDT'nin dijital teknoloji ve yapay zeka alanındaki ortak kararlarının alındığı kurumsal aşamayı oluşturmuştur. [6]

### 10.4. Türkiye ve Özbekistan: Mekatronik, Dijital Sistemler ve İnovasyon

10 Eylül 2026 tarihinde yayımlanan TÜBİTAK–Özbekistan Yükseköğretim, Bilim ve Yenilikler Bakanlığı ortak çağrısı, bilgi ve iletişim teknolojileri, robotik ve mekatronik, siber güvenlik, hassas tarım, sağlıkta yapay zeka, akıllı karar destek sistemleri, ileri malzemeler ve uzay gözlemi konularını kapsamaktadır. Çağrı, araştırmacıların ortak Ar-Ge projeleri için başvurabildiği tematik bir destek mekanizmasıdır. Projelerin destek durumuna ilişkin kararlar, çağrının değerlendirme sürecine bağlıdır. [20]

27 Ekim 2026 Taşkent Türk Bilim ve İnovasyon Günü, araştırma, üniversiteler, teknoloji transferi ve fikri mülkiyet yönetimini aynı kurumsal programda buluşturdu. Özbekistan ayrıca 6 Ekim 2026 uzay sanayii çerçeve sözleşmesinin tarafları arasındadır. Özbekistan'ın bu faaliyetleri akademik iş birliği, teknik araştırma ve uzay mühendisliği alanlarını kapsamaktadır. [16, 30]

### 10.5. Gözlemci Devletler ve Diğer Araştırma Ortaklıkları

TDT'nin gözlemci devletleri Macaristan, Türkmenistan ve Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'dir. Gözlemci statüsü, sektörel toplantılara ve ilgili iş birliği mekanizmalarına katılım için kurumsal bir çerçeve sağlar. Ülkelerin araştırma programları, taraf oldukları anlaşmalar ve proje kapsamları ilgili ulusal kurumların belgelerinde yer alır. [13]

Macaristan ile Türkiye arasındaki TÜBİTAK–Ulusal Araştırma, Geliştirme ve İnovasyon Ofisi (NRDIO) çağrısı, bilişim, dijital ikizler, akıllı üretim ve ileri teknoloji araştırmaları gibi alanlarda ortak proje geliştirme imkanı sağlamaktadır. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin teknoloji eğitimi ve etkinliklerine katılımı ile Türkmenistan'ın bölgesel iş birliği süreçleri de mühendislik ilişkilerinin diğer boyutlarıdır. Bu çalışmalar, ilgili ulusal kurumların ikili programları ve gözlemci devletlerin sektörel faaliyetleri kapsamında yürütülmektedir. [13, 35]

### 10.6. 2026 İtibarıyla Ortak Girişimlerin Durumu

TDT'nin sanayi, bilim, teknoloji ve yenilik alanındaki çalışmaları, 2024 İstanbul Bildirgesi ve Uygulama Planı çerçevesinde yürütülmektedir. Bu belgeler, sanayi kuruluşları, araştırma kurumları ve uzman çalışma grupları arasındaki iş birliği başlıklarını belirlemektedir. Ortak siber olay bilgisi paylaşımına ilişkin karar 2024 Bişkek Bildirisi'nde yer alırken Türk dilleri için büyük dil modeli geliştirilmesine yönelik mutabakat da aynı zirvenin belgeleri arasındadır. Büyük dil modeli, 2026'da Teşkilatın dijital teknoloji gündemindeki araştırma başlıkları arasında yer almaktadır. [4, 6, 24]

Uzay mühendisliğinde TDT-SAT 12U küp uydu çalışmaları, katılımcı ülkelerin uzay kuruluşları arasında yürütülmektedir. 8 Eylül 2026 Astana teknik toplantısında geliştirme, itki sistemi, entegrasyon, frekans koordinasyonu ve yetkilendirme konuları görüşüldü; 6 Ekim 2026 uzay sanayii çerçeve sözleşmesi iş birliğinin kurumsal kapsamını genişletti. Yükseköğretim alanında Türk Üniversiteler Birliği ve Orhun Değişim Programı faaliyetlerini sürdürürken veri bankası, kalite güvencesi ve finansman mekanizmaları 2026 toplantılarında ele alındı. [8, 17, 29, 30]

Dijital Ekonomi Ortaklık Anlaşması, 2024 yılında imzalanan çok taraflı düzenlemeler arasında bulunmakta ve ulusal onay süreçleriyle ilişkilendirilmektedir. Bilimsel araştırma finansmanında TÜBİTAK ile Azerbaycan Bilim Vakfı, 20 Mayıs 2026'da yedi ortak projeye destek kararı açıkladı. TÜBİTAK ile Özbekistan'ın ilgili bakanlığı, 10 Eylül 2026'da mühendislik ve teknoloji alanlarında yeni bir ikili araştırma çağrısı yayımladı. Bu iki programın yürütücüsü ilgili ulusal araştırma kuruluşlarıdır. 27 Ekim 2026 Taşkent Türk Bilim ve İnovasyon Günü ise TDT ile Özbekistan'ın ilgili kurumlarını araştırma, teknoloji transferi ve akademik iş birliği gündeminde buluşturdu. [16, 18, 20, 25]

### 10.7. Mühendislik İş Birliğinin Kurumsal Bütünlüğü

TDT'nin mühendislik faaliyetleri, farklı teknik disiplinlere ve kurumsal programlara yayılmaktadır. 1992'den gelişen kurumsal temaslar, 2009'daki teşkilatlanma, 2021'deki uzun vadeli vizyon ve 2024 İstanbul sanayi-teknoloji planı, ortak araştırmaların yürütülebildiği yönetsel çerçeveyi oluşturmuştur. Üniversiteler, araştırma kurumları, ulusal teknoloji kuruluşları ve sektörel bakanlıklar bu çerçevenin farklı uygulama aktörleridir. [3–5, 8]

Bilişim ve dijital sistemler alanında ortak veri ve belge standartları; siber güvenlikte olay bilgisi paylaşımı; yapay zekada Türk dillerine ilişkin veri ve model çalışmaları; uzay mühendisliğinde ise ortak uydu geliştirme ve entegrasyon, resmi belgelerde belirginleşen teknik başlıklardır. 30 Ekim 2026 Ankara Zirvesi'nin resmi programı, bu çok yıllı iş birliğinin kurumsal gündemini bir araya getirir. TDT'nin mühendislik iş birliği, devlet başkanları zirvelerinden sektörel çalışma gruplarına, ortak araştırma programlarından uydu entegrasyonu ve dijital altyapı projelerine uzanan kurumsal bir gelişim çizgisi oluşturmaktadır. [6, 7, 24, 29, 31]

## Kaynakça

- [1] Muhammet Ali Köker. (2026). [Türk Mühendislik Tarihi](https://alikoker.com.tr/turk-muhendislik-tarihi). alikoker.com.tr.
- [2] Muhammet Ali Köker. (2026). [Türkiye’de Bilgisayar, Bilişim ve Kamu Bilgi Sistemlerinin Tarihi](https://alikoker.com.tr/turkiyede-bilgisayar-bilisim-kamu-bilgi-sistemleri-tarihi). alikoker.com.tr.
- [3] Türk Devletleri Teşkilatı. (t.y.). [Türk Devletleri Teşkilatının Kurumsal Gelişimi](https://turkicstates.org/en/areas-of-cooperation-detail/1-political-cooperation). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [4] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [Sanayi, Bilim, Teknoloji ve Yenilik Alanlarında İş Birliği](https://turkicstates.org/en/areas-of-cooperation-detail/30-cooperation-on-industry-science-technology-and-innovation-isti-). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [5] Türk Devletleri Teşkilatı. (2021). [Türk Dünyası 2040 Vizyonu](https://turkicstates.org/en/news/turkic-world-vision-2040). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [6] Türk Devletleri Teşkilatı. (2024). [11. Zirve Bişkek Bildirisi](https://www.turkicstates.org/u/d/news/bishkek-declaration-with-flag-para.pdf). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [7] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [2026 Türkistan Gayriresmi Zirvesi](https://turkicstates.org/en/news/the-informal-summit-of-the-organization-of-turkic-states-convened-in-turkistan-kazakhstan). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [8] Türk Devletleri Teşkilatı. (t.y.). [Eğitim İş Birliği, TURKUNIB ve Orhun Programı](https://turkicstates.org/en/areas-of-cooperation-detail/6-education-cooperation). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [9] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [9. Eğitim Bakanları Toplantısı](https://turkicstates.org/en/news/9th-meeting-of-ministers-of-education-of-the-ots-was-held-in-turkistan). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [10] TRT Haber. (2026). [Türk Dünyası Ankara’da Tarımdan Uzaya İş Birliğine Odaklanıyor](https://www.trthaber.com/haber/gundem/turk-dunyasi-ankarada-tarimdan-uzaya-kadar-is-birliklerine-odaklanacak-961212.html). TRT.
- [11] Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Türk-Kazak Üniversitesi. (t.y.). [Ahmet Yesevi Üniversitesi Tarihçesi](https://www.ayu.edu.tr/hakkimizda/tarihce). Ahmet Yesevi Üniversitesi.
- [12] Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi. (t.y.). [Manas Üniversitesi Tarihçesi](https://manas.edu.kg/tr/about_manas/history). Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi.
- [13] Türk Devletleri Teşkilatı. (t.y.). [İş Birliği Alanları ve Üye Devletler](https://turkicstates.org/en/areas-of-cooperation). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [14] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [Genel Sekreterin 2027–2031 Stratejisine İlişkin Görüşmesi](https://turkicstates.org/en/news/ots-secretary-general-met-with-the-minister-of-foreign-affairs-of-turkiye-in-ankara). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [15] Türk Devletleri Teşkilatı. (2024). [İlk Sanayi, Bilim, Teknoloji ve Yenilik Bakanları Toplantısı](https://turkicstates.org/en/news/first-meeting-of-ministers-of-industry-science-technology-and-innovation-of-the-ots-held-in-istanbul-1). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [16] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [Taşkent Türk Bilim ve İnovasyon Günü](https://turkicstates.org/en/news/-turkic-science-and-innovation-day-held-in-tashkent). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [17] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [Kazakistan Bilim ve Yükseköğretim Bakanlığı ile Akademik İş Birliği](https://turkicstates.org/en/news/ots-secretary-general-met-with-the-minister-of-science-and-higher-education-of-the-republic-of-kazakhstan). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [18] TÜBİTAK. (2026). [Azerbaycan Bilim Vakfı Ortak Çağrısı: Yedi Projenin Desteklenmesi](https://tubitak.gov.tr/tr/duyuru/2517-tubitak-azerbaycan-bilim-vakfi-asf-ikili-birligi-destek-programi-2025-yili-basvuru-sonuclari-aciklandi). TÜBİTAK.
- [19] TÜBİTAK. (2025). [2517 Azerbaycan ile İkili Araştırma Programı](https://tubitak.gov.tr/en/node/7879). TÜBİTAK.
- [20] TÜBİTAK. (2026). [2518 Özbekistan ile İkili Ar-Ge Çağrısı](https://tubitak.gov.tr/en/announcement/2518-tubitak-ministry-higher-education-science-and-innovations-republic-uzbekistan-mhesi-uzbekistan-bilateral-cooperation-call-open-applications). TÜBİTAK.
- [21] Türk Devletleri Teşkilatı. (t.y.). [Ulaştırma İş Birliği ve Orta Koridor](https://turkicstates.org/areas-of-cooperation-detail/4-transport-cooperation). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [22] Türk Devletleri Teşkilatı. (t.y.). [Gümrük İş Birliği ve Elektronik Bilgi Paylaşımı](https://turkicstates.org/en/areas-of-cooperation-detail/3-customs-cooperation). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [23] Türk Devletleri Teşkilatı. (t.y.). [Enerji İş Birliği](https://turkicstates.org/en/areas-of-cooperation-detail/11-energy-cooperation). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [24] Türk Devletleri Teşkilatı; Kubanıçbek Ömüraliyev. (2026). [Business Türk Dergisinde Genel Sekreter Değerlendirmesi](https://turkicstates.org/en/news/article-of-the-ots-secretary-general-for-business-turk-magazine). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [25] Türk Devletleri Teşkilatı. (t.y.). [Ekonomik İş Birliği ve Dijital Ekonomi Ortaklık Anlaşması](https://turkicstates.org/en/areas-of-cooperation-detail/2-economic-cooperation). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [26] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [2026 Türkistan Zirvesi Genel Sekreter Basın Toplantısı](https://turkicstates.org/en/news/following-the-ots-turkistan-informal-summit-secretary-general-held-a-press-conference). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [27] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [1926 Bakü Türkoloji Kongresinin Yüzüncü Yılı](https://turkicstates.org/en/news/secretary-general-of-the-ots-addressed-panel-on-the-centenary-of-the-baku-turkology-congress-on-the-margins-of-the-antalya-diplomacy-forum). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [28] UNESCO. (2018). [İpek Yolları Üzerinde Astronominin Gelişimi](https://www.unesco.org/en/articles/evolution-astronomy-along-silk-roads). UNESCO.
- [29] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [8 Eylül 2026 Astana TDT-SAT Teknik Toplantısı](https://turkicstates.org/en/news/technical-meeting-of-the-ots-member-states-on-the-ots-sat-satellite-held-in-astana). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [30] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [6 Ekim 2026 Uzay Sanayii Çerçeve Sözleşmesi](https://turkicstates.org/en/news/ots-member-states-signed-space-industrial-initial-framework-contract-for-capacity-development-of-collaboration-within-the-ots). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [31] Türk Devletleri Teşkilatı. (2026). [24 Ekim 2026 Ankara 13. Zirve Resmi Duyurusu](https://turkicstates.org/en/news/13th-summit-of-the-organization-of-turkic-states-to-be-held-in-ankara). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [32] TRT Haber. (2026). [28 Ekim 2026 Dışişleri Bakanları Konseyi ve Ankara Programı](https://www.trthaber.com/haber/gundem/tdt-disisleri-bakanlari-konseyi-toplantisi-ankarada-yapilacak-961482.html). TRT.
- [33] Türk Devletleri Teşkilatı. (t.y.). [Genel Sekreter Kubanıçbek Ömüraliyev Özgeçmişi](https://turkicstates.org/en/secretary-general). Türk Devletleri Teşkilatı.
- [34] TRT Haber. (2026). [Genel Sekreter Ömüraliyev ile 27 Ekim 2026 Görüşmesi](https://www.trthaber.com/haber/turk-dunyasi/turk-dunyasi-13-ankara-zirvesiyle-yeni-doneme-hazirlaniyor-961366.html). TRT.
- [35] TÜBİTAK. (2025). [Macaristan NRDIO Araştırma Çağrısında Destek Kararı](https://tubitak.gov.tr/tr/duyuru/tubitak-nrdio-macaristan-ikili-isbirligi-cagrisi-basvuru-sonuclari-aciklandi-0). TÜBİTAK.

## Bu Çalışmaya Atıf

Köker, M. A. (2026). Türk Devletleri Teşkilatı ve Türk Dünyasında Mühendislik. alikoker.com.tr. https://alikoker.com.tr/turk-devletleri-teskilati-turk-dunyasinda-muhendislik

- BibTeX: https://alikoker.com.tr/turk-devletleri-teskilati-turk-dunyasinda-muhendislik.bib
- RIS: https://alikoker.com.tr/turk-devletleri-teskilati-turk-dunyasinda-muhendislik.ris
- CSL-JSON: https://alikoker.com.tr/turk-devletleri-teskilati-turk-dunyasinda-muhendislik.csl.json